Tính đến tháng 12-2006, cả nước có 1.219 phường (trong đó miền Bắc có 487 phường, miền Trung và Tây Nguyên 225 phường, miền Nam 507 phường), chiếm 11,2% trong tổng số 10.876 xã, phường, thị trấn trong toàn quốc. Trong đó, riêng 5 thành phố trực thuộc Trung ương là Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh và Cần Thơ là 514 phường, chiếm 42,2% tổng số phường toàn quốc.

Có nhiều cách phân loại phường: Theo đối tượng, nội dung quản lý, có thể chia thành 3 loại: Phường ở phố cổ đã đô thị hóa xong; phường mới chuyển từ xã sang và phường ở khu đô thị mới hiện đại. Theo phân cấp quản lý hành chính có 3 loại: Phường thuộc quận ở các thành phố trực thuộc Trung ương, phường thuộc thành phố cấp hai trực thuộc tỉnh và phường thuộc các thị xã ở các tỉnh, thành phố.

Sự đa dạng của các loại hình phường quy định tính đa dạng và linh hoạt trong hoạt động thực tiễn và yêu cầu công việc đặc thù của đội ngũ cán bộ ở từng loại. Ví dụ, phường ở các thành phố lớn luôn đòi hỏi đội ngũ cán bộ lãnh đạo có năng lực quản lý nhà, đất, quản lý thị trường, quản lý đô thị, kiến thức pháp luật, tính nhanh nhạy trong xử lý công việc thực tiễn. Phường ở các thị xã, thành phố mới chuyển đổi còn nhiều yếu tố nông nghiệp lại đòi hỏi người cán bộ có nhiều hơn khả năng dân vận, kiến thức khuyến nông, kiến thức quy hoạch đô thị... Đặc biệt, những phường với đặc điểm là phường giáp biên như một số phường thuộc TP. Lào Cai (Lào Cai), phường thuộc TP. Móng Cái (Quảng Ninh)..., người cán bộ lãnh đạo phường ngoài các yêu cầu trên còn đòi hỏi phải có kỹ năng quản lý biên mậu, đối ngoại, tiếng địa phương... Sự đa dạng của phường cho thấy không thể có một quyết định khuôn mẫu về công tác cán bộ cho tất cả các loại hình phường.

Thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH, hội nhập, đòi hỏi đội ngũ cán bộ lãnh đạo phường và công tác xây dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo phường phải hướng tới sự chuyên nghiệp hoá, chuẩn hoá về chuyên môn, nghiệp vụ, đặc biệt quan tâm tới các kỹ năng thực hành và hoạt động thực tiễn của cán bộ. Trang bị cho cán bộ lãnh đạo phường những kiến thức pháp luật, kỹ năng hoà giải, kỹ năng giao tiếp với dân, kỹ năng làm việc tập thể, phối hợp hoạt động...

Công tác cán bộ phường cần chuyển: Từ tuyển chọn - bố trí, sử dụng - đào tạo (quy trình ngược) sang quy trình thuận: Tuyển chọn - đào tạo - bố trí sử dụng.

Từ thực tế và yêu cầu trên cần ba nhóm giải pháp sau:

Trong công tác tổ chức.

1. Phân định rõ chức năng, nhiệm vụ và tăng cường phân cấp cho cấp phường trong hệ thống chính trị.

Phân định rõ chức năng, nhiệm vụ của phường theo hướng: Phường không lãnh đạo, quản lý toàn diện các hoạt động sản xuất, kinh doanh mà tập trung vào các vấn đề văn hoá-xã hội, dân cư, đô thị và môi trường. Cần tăng cường phân cấp quản lý nhà nước cho cấp phường theo hướng nâng cao tính tự chủ, tinh thần trách nhiệm, bảo đảm phù hợp với đặc điểm phát triển kinh tế-xã hội và yêu cầu quản lý địa bàn, nhất là thẩm quyền quyết định, quản lý cán bộ, quản lý đất đai, đô thị, ngân sách, các dự án thuộc vốn ngân sách cũng như vốn đóng góp của nhân dân.

Chú ý sự khác biệt giữa chính quyền nông thôn và chính quyền đô thị để tổ chức lại bộ máy của phường, nhất là của UBND phường cho phù hợp theo hướng gọn nhẹ, rõ trách nhiệm của từng ủy viên UBND và từng cơ quan chuyên môn của UBND. Chính quyền phường phải bảo đảm tính thống nhất và liên thông với quận, thành phố về các vấn đề quy hoạch, hạ tầng cơ sở, bảo vệ môi trường, vệ sinh đô thị, các vấn đề về văn hóa - xã hội, đời sống dân cư trên địa bàn.

2. Xây dựng và thực hiện quy chế phối hợp công tác của cấp uỷ đảng, chính quyền, đoàn thể phường và quy chế phối hợp với cơ quan chuyên môn cấp trên.

Xây dựng quy chế làm việc và thực hiện có nền nếp chế độ làm việc giữa bí thư đảng uỷ phường với chủ tịch HĐND, chủ tịch UBND phường; giữa bí thư đảng uỷ, chủ tịch UBND với chủ tịch Mặt trận Tổ quốc và những người đứng đầu các đoàn thể nhân dân, bảo đảm vai trò lãnh đạo của cấp ủy, chức năng quản lý, điều hành và tổ chức thực hiện của chính quyền và vai trò của các đoàn thể.

Đối với những vấn đề lớn có quan hệ đến cuộc sống và quyền lợi của đông đảo nhân dân địa phương, đảng uỷ bàn và đề ra chủ trương mang tính định hướng và bố trí cán bộ chủ chốt chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện. Phân biệt giữa sự lãnh đạo của đảng ủy với vai trò quản lý, điều hành của chính quyền phường. Đảng lãnh đạo chứ không làm thay chính quyền. Định rõ những loại việc do cấp ủy cho ý kiến trước khi HĐND và UBND phường quyết định thực hiện; những loại việc do cấp ủy cho ý kiến định hướng, HĐND quyết định; những loại việc do HĐND, UBND phường quyết định theo thẩm quyền.

3. Xây dựng và thực hiện chế độ công khai, minh bạch về thẩm quyền, trách nhiệm của từng cơ quan hành chính phường; quy trình giải quyết công việc, thủ tục hành chính, lệ phí và thời hạn giải quyết công việc của dân, của tổ chức theo hướng đơn giản hoá và vi tính hoá; về ngân sách, tài chính; về chế độ chính sách của cán bộ, công chức; tài sản, thu nhập của cán bộ, công chức; tuyển dụng, bổ nhiệm cán bộ, công chức phường.

4. Nghiên cứu không tổ chức HĐND ở quận, phường.

Tại quận, phường chỉ nên có cơ quan hành chính (UBND) là đại diện của cơ quan hành chính cấp trên để giải quyết các nhiệm vụ theo phân cấp của cấp trên, không tổ chức HĐND ở quận, phường. Nghiên cứu áp dụng cơ chế chức danh chủ tịch UBND phường do nhân dân lựa chọn, giới thiệu để cấp trên có thẩm quyền bổ nhiệm.

Trong công tác cán bộ.

1- Xây dựng và từng bước thực hiện tiêu chuẩn hoá các chức danh cán bộ lãnh đạo phường.

Tiêu chuẩn cán bộ là cơ sở quan trọng để đánh giá, lựa chọn, đào tạo, sử dụng cán bộ, đồng thời đây cũng là tiêu chí để cán bộ tự phấn đấu. Chỉ trên cơ sở tiêu chuẩn cụ thể đó mới tránh được việc đào tạo tràn lan, đào tạo không theo quy hoạch, đề bạt, bố trí sử dụng cán bộ tùy tiện.

Cán bộ lãnh đạo phường phải bảo đảm được các tiêu chuẩn chung của cán bộ, đồng thời phải đáp ứng tiêu chuẩn cụ thể đối với từng chức danh lãnh đạo chủ chốt về phẩm chất chính trị, năng lực trí tuệ, trình độ chuyên môn, phong cách lãnh đạo, phẩm chất đạo đức cá nhân, tuổi đời, sức khỏe phù hợp với chức năng, nhiệm vụ.

2. Chủ động tạo nguồn và xây dựng quy hoạch cán bộ lãnh đạo phường.

Bên cạnh đội ngũ cán bộ đương chức ở cơ sở còn trẻ, có triển vọng phát triển, thì lực lượng sinh viên tốt nghiệp đại học các chuyên ngành kinh tế, hành chính, luật, khoa học xã hội nhân văn... là nguồn quy hoạch đầy tiềm năng. Đây là một nguồn quan trọng bổ sung và góp phần làm trẻ hóa đội ngũ cán bộ lãnh đạo phường của những nhiệm kỳ tiếp theo. Vì vậy cần có chính sách để thu hút đối tượng trên vào đội ngũ công chức ở cơ sở.

3. Nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng.

Xây dựng và thực hiện kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo phường theo hướng: Nội dung đào tạo, bồi dưỡng phải sát với thực tiễn, phù hợp với vị trí, chức năng, nhiệm vụ của cán bộ lãnh đạo phường, chú trọng kết hợp giữa đào tạo lý luận theo mục tiêu chương trình với đào tạo theo tình huống và phương pháp xử lý giải quyết các tình huống cụ thể trong lãnh đạo, điều hành và quản lý hành chính nhà nước. Thực hiện chế độ đào tạo, bồi dưỡng định kỳ bắt buộc hằng năm; đồng thời xây dựng và thực hiện chế độ đào tạo, bồi dưỡng trước khi bổ nhiệm các chức danh lãnh đạo phường.

4. Tăng cường luân chuyển cán bộ để đào tạo, rèn luyện.

Đối tượng luân chuyển bao gồm cả cán bộ lãnh đạo phường, cán bộ dự nguồn theo quy hoạch (luân chuyển ngang trong hệ thống chính trị cơ sở và luân chuyển lên cấp quận), cán bộ trưởng, phó phòng của quận, thị xã luân chuyển xuống phường.

Việc luân chuyển cán bộ phải được tiến hành vừa tích cực, vừa thận trọng; kết hợp giữa việc luân chuyển cán bộ lãnh đạo, quản lý với ổn định đội ngũ cán bộ chuyên sâu; kết hợp các biện pháp tổ chức, thực hiện chính sách và công tác tư tưởng để cán bộ thông suốt và tự giác thực hiện; chuẩn bị kỹ kế hoạch và lộ trình thực hiện từng bước, chuẩn bị tốt cả nơi cán bộ đi và đến, không làm ồ ạt, tràn lan... Nhất thiết không luân chuyển những cán bộ bị kỷ luật, năng lực yếu, uy tín giảm, không có triển vọng phát triển, cán bộ do sắp xếp dôi dư, năng lực yếu đưa về cơ sở.

5. Quản lý đội ngũ cán bộ lãnh đạo phường và cán bộ dự nguồn.

Hoàn thiện các quy chế quản lý cán bộ, chế độ phân công, phân cấp quản lý cán bộ; đề cao trách nhiệm quản lý cán bộ từ chi bộ, từ tổ chức cơ sở. Tiếp tục nghiên cứu việc thành lập chi bộ cơ quan ở các phường. Nâng cao chất lượng việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở; tổ chức cho cán bộ, đảng viên, nhân dân tham gia phê bình, kiểm tra, giám sát cán bộ lãnh đạo phường.

6. Đổi mới việc lựa chọn, bố trí cán bộ lãnh đạo phường.

Tiếp tục đẩy mạnh dân chủ hóa, công khai hóa trong công tác cán bộ, hoàn thiện chế độ bầu cử, thực hiện bầu cử có số dư, mở rộng quyền tiến cử; thực hiện tốt các cơ chế tuyển chọn, bổ nhiệm, bổ nhiệm lại, lấy phiếu tín nhiệm, quản lý, giám sát cán bộ sau bầu cử. Thực hiện cơ chế bỏ phiếu tín nhiệm đối với một số chức danh cán bộ chủ chốt của phường do bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Ngoài ra, cần sắp xếp, bố trí hợp lý cán bộ hưu trí tham gia công tác phường. Tuy nhiên, không bố trí cán bộ hưu trí làm cán bộ chủ chốt của phường mà xem xét, bố trí công việc phù hợp với sức khỏe và điều kiện tham gia công tác của từng người.

7. Bổ sung, hoàn thiện chính sách, chế độ đối với cán bộ phường.

Các cơ quan chức năng của Đảng, Nhà nước cần tiếp tục nghiên cứu, rà soát để tham mưu cho Đảng, Chính phủ bổ sung, hoàn thiện những điểm chưa hợp lý, hoặc không còn phù hợp trong giai đoạn mới về chế độ chính sách, nhất là chế độ tiền lương, bảo hiểm xã hội… đối với cán bộ cơ sở, trong đó có cán bộ phường; bảo đảm tính thống nhất trong toàn quốc.

Các địa phương cần quan tâm đầu tư, cải thiện điều kiện làm việc, tăng cường trang thiết bị phục vụ công tác cho cán bộ phường. Vận dụng thực hiện một số chế độ phụ cấp đối với đội ngũ cán bộ phường, bằng nguồn ngân sách của địa phương, nhất là đối với số cán bộ không chuyên trách ở phường cũng như đội ngũ cán bộ ở các tổ dân phố, các khu hoặc cụm dân cư. Nghiên cứu, tiếp tục xây dựng những chính sách ưu đãi nhằm thu hút, động viên, khuyến khích những sinh viên tốt nghiệp, cán bộ trẻ, có triển vọng về công tác tại phường…

8. Từng bước thực hiện trẻ hóa đội ngũ cán bộ.

Các tỉnh, thành phố cần quan tâm lựa chọn sinh viên tốt nghiệp đại học chính quy, có khả năng và triển vọng bổ sung vào đội ngũ cán bộ phường và đưa vào quy hoạch, đào tạo theo lộ trình sau:

Bước 1. Sau khi phát hiện, lựa chọn, đưa vào dự nguồn, cần tổ chức thi tuyển vào công chức dự bị ở các cơ quan chuyên môn ở cấp phường, quận hoặc giới thiệu làm bí thư đoàn thanh niên phường.

Bước 2: Sau một thời gian (2-3 năm), cử những cán bộ trẻ hoàn thành tốt nhiệm vụ, có triển vọng đi học 1ý quận chính trị (trung hoặc cao cấp) ở các học viện chính trị khu vực hoặc trường chính trị tỉnh, thành phố rồi bố trí lại công tác thực tiễn làm phó chủ tịch HĐND, hoặc phó chủ tịch UBND phường, hoặc phó phòng chuyên môn quận, thị xã. Tiếp tục bồi dưỡng về chuyên môn nghiệp vụ.

Bước 3: Sau khoảng 5-6 năm, bố trí cán bộ có đủ năng lực, phẩm chất làm phó bí thư đảng ủy, chủ tịch UBND phường hoặc trưởng, phó trưởng phòng cấp quận. Thực hiện luân chuyển cán bộ giữa phó bí thư, chủ tịch UBND phường và trưởng phòng cấp quận. Đây là nguồn để tiếp tục bồi dưỡng, lựa chọn giới thiệu bầu làm bí thư đảng uỷ phường.

Thực hiện mô hình thí điểm.

Đối với nhóm giải pháp này cần bám sát đường lối, chủ trương, nhất quán trong những vấn đề có tính nguyên tắc nhưng mạnh dạn đổi mới nhằm tạo được bước đột phá trong công tác cán bộ; đồng thời thận trọng từng bước khi thực hiện, kịp thời sơ kết, tổng kết rút kinh nghiệm để điều chỉnh trước khi triển khai diện rộng.

1- Đại hội đảng bộ bầu trực tiếp bí thư đảng bộ phường.

Đây sẽ là một bước tiến quan trọng nhằm mở rộng dân chủ trong Đảng thông qua việc tạo điều kiện cho đảng viên được trực tiếp lựa chọn người đứng đầu trong đảng bộ mình. Đối với bí thư đảng bộ, khi được bầu trực tiếp tại đại hội đảng bộ, sẽ tăng thêm vị thế, uy tín cũng như trách nhiệm trước đảng bộ. Việc thực hiện giải pháp này cần dựa trên các yêu cầu, điều kiện sau: Một là, đảng bộ và các tổ chức đảng trực thuộc phải đoàn kết, trong sạch, vững mạnh nhiều năm liền, không có vấn đề tiêu cực, giải quyết tốt các vấn đề phức tạp còn tồn đọng trước đại hội, có sự thống nhất, đồng thuận cao trong đảng bộ. Hai là, công tác nhân sự trước đại hội phải được cấp ủy khóa cũ và cấp ủy cấp trên tiến hành chặt chẽ, kỹ lưỡng, nhất là việc đánh giá, thẩm định cán bộ dự kiến giới thiệu để đại hội bầu làm bí thư đảng uỷ; đồng thời thực hiện chu đáo việc lấy phiếu tín nhiệm và tổ chức cho các tổ chức đảng trực thuộc, cho nhân dân tham gia đóng góp ý kiến về công tác chuẩn bị nhân sự.

Để thực hiện tốt việc này, yêu cầu đặt ra là phải xác định rõ mối quan hệ giữa bí thư đảng bộ và ban chấp hành đảng bộ (cùng do đại hội bầu ra) và xây dựng cơ chế để khi cần thay đổi chức danh bí thư đảng bộ.

2. Tổ chức lấy ý kiến nhân dân tham gia giới thiệu người ứng cử vào chức danh chủ tịch UBND phường.

Chủ tịch UBND phường có thể không nhất thiết là đại biểu HĐND cùng cấp. Do đó, cần tổ chức cho nhân dân trực tiếp lựa chọn người đứng đầu cơ quan hành pháp ở cấp mình. Việc thực hiện giải pháp này cần một số điều kiện sau: Một là, phường ổn định, phát triển mọi mặt, dân trí cao, không bè cánh (nhất là vấn đề dòng họ) để tạo cơ sở cho các ứng viên được bình đẳng, không bị chi phối bởi phe nhóm nào, nhân dân lựa chọn được người ưu tú nhất. Hai là, ứng cử viên phải là người có đủ tiêu chuẩn, có ý thức trách nhiệm trước nhân dân, xây dựng được chương trình hành động. Ba là, cấp ủy đảng phải lãnh đạo chuẩn bị chu đáo, nhất là các quy trình nhân sự; cũng như tạo được sự thống nhất cao trong đảng bộ, nhất là về ứng cử viên do đảng uỷ giới thiệu.

Nghiên cứu thực hiện chế độ bổ nhiệm đối với chức danh chủ tịch UBND phường trên cơ sở sự lựa chọn, giới thiệu của nhân dân.

3. Thi tuyển cán bộ.

Trước mắt, có thể tổ chức thi chọn một số chức danh ủy viên UBND (gắn với các chức danh chuyên môn). Trên cơ sở kết quả thi tuyển, nhất là về kiến thức, kỹ năng, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét, quyết định lựa chọn.

4. Tổng kết mô hình thí điểm bí thư đảng uỷ kiêm chủ tịch UBND phường.

Đã có một số phường thực hiện thí điểm mô hình này, nhưng chưa nhiều mà phần lớn là mô hình bí thư đảng uỷ kiêm chủ tịch HĐND. Việc bí thư đảng uỷ kiêm chủ tịch UBND nếu được chỉ đạo tốt sẽ có ý nghĩa thiết thực. Một là, vừa tăng cường sự lãnh đạo của Đảng (bí thư đảng uỷ có thực quyền hơn), vừa làm cho việc triển khai thực hiện nghị quyết của đảng uỷ phường, hiệu quả hơn. Hai là, làm cho quyền lực ở cơ sở tập trung, thống nhất; qua đó một mặt nâng cao trách nhiệm, quyền hạn của người đứng đầu, đồng thời, làm cho công tác lãnh đạo, điều hành được linh họat, các vấn đề được giải quyết nhanh gọn, đáp ứng kịp thời đòi hòi của sự phát triển kinh tế-xã hội của địa phương.

Tuy nhiên, mặt hạn chế là nhiều khi không phân định rõ giữa hai vị trí khác nhau, dẫn đến lẫn lộn trong công tác lãnh đạo và quản lý điều hành. Đối với những phường lớn, nhiều cơ quan, doanh nghiệp sẽ rất nhiều việc phức tạp, khó lựa chọn, bố trí một người đủ năng lực đảm đương được cả hai vị trí. Ngoài ra, việc kiêm nhiệm này cũng dễ dẫn đến nguy cơ độc đoán, gia trưởng khi toàn bộ quyền lực chủ yếu ở phường chỉ tập trung vào một người.