Thanh niên là người chủ tương lai của đất nước. Nghị quyết Trung ương 4 (khóa VII) chỉ rõ: “Sự nghiệp đổi mới có thành công hay không, đất nước bước vào thế kỷ XXI có vị trí xứng đáng trong cộng đồng thế giới hay không, cách mạng Việt Nam có vững bước theo con đường XHCN hay không, phần lớn tùy thuộc vào lực lượng thanh niên”. Đoàn TNCS Hồ Chí Minh là đội dự bị của Đảng, có nhiệm vụ tập hợp, đoàn kết, giáo dục thanh niên trở thành lực lượng kế tục sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc.

Những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, bối cảnh quốc tế và tình hình trong nước có những biến động lớn tác động mạnh đến tư tưởng, nhận thức và niềm tin của thanh niên, đặc biệt là đối với học sinh, sinh viên. Một bộ phận thanh niên hoang mang, dao động, thiếu niềm tin vào con đường đi lên CNXH và tương lai của nước nhà. Đây là thời điểm rất khó khăn của Đoàn, Hội và công tác đoàn kết, tập hợp thanh niên... Song, công cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo ngày càng thu được những thành tựu to lớn đã tác động tích cực đến tư tưởng, tình cảm của nhân dân, củng cố niềm tin của thanh niên với Đảng, Đoàn. Bên cạnh việc đổi mới, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng về công tác thanh niên, tổ chức Đoàn, Hội, Đội đã phát huy tính chủ động, sáng tạo, không ngừng đổi mới về nội dung, phương thức hoạt động, giữ vững và phát huy vai trò, vị trí nòng cốt trong phong trào thanh thiếu nhi, triển khai nhiều phong trào hành động cách mạng được xã hội hoan nghênh, góp phần tạo sự chuyển biến mạnh mẽ về tư tưởng, về bản lĩnh chính trị của thanh niên. Trong xã hội đã và đang xuất hiện một bộ phận thanh niên tiên tiến trên nhiều lĩnh vực, có trình độ học vấn, khoa học, kỹ thuật, nắm bắt công nghệ hiện đại trở thành lực lượng xung kích cho sự phát triển của đất nước, là tấm gương sáng cho đông đảo thanh niên noi theo. Tuy nhiên, nhìn chung trình độ chuyên môn, nghề nghiệp, năng lực xử lý và thực hành sau đào tạo của thanh niên còn hạn chế, thiếu kiến thức hội nhập quốc tế. Một bộ phận thanh niên sống thực dụng, ích kỷ, thiếu ý thức rèn luyện, non kém về nhận thức chính trị, sống thụ động, ngại tham gia các hoạt động chính trị - xã hội, sa vào tệ nạn xã hội. Những biểu hiện chủ nghĩa cá nhân, lối sống thực dụng, tệ nạn tham nhũng, quan liêu đã ảnh hưởng xấu đến thế hệ trẻ. Điều này đòi hỏi Đoàn TNCS Hồ Chí Minh hơn lúc nào hết cần thể hiện mạnh mẽ hơn vai trò xung kích cách mạng của mình trước xã hội, xứng đáng là trường học XHCN của thanh niên.

Những năm gần đây, đặc biệt là năm 2005 (được Trung ương Đoàn xác định là “Năm đẩy mạnh công tác giáo dục”), công tác tuyên truyền, giáo dục lý tưởng và việc tổ chức các phong trào hành động cách mạng trong đoàn viên, thanh niên (ĐVTN) được xác định là nhiệm vụ trọng tâm của các cấp bộ đoàn. Từ đó tổ chức đoàn đã giáo dục, bồi dưỡng được lớp ĐVTN ưu tú, tạo nguồn phát triển đảng viên và xây dựng nguồn nhân lực trẻ cho đất nước. Ban Chấp hành Trung ương Đoàn đã ban hành Nghị quyết số 05 về tăng cường công tác giáo dục của Đoàn trong giai đoạn hiện nay, quan tâm chỉ đạo tổ chức cho ĐVTN học tập, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh, 6 bài học lý luận chính trị, chủ trương đường lối, nghị quyết của Đảng; triển khai thực hiện cuộc vận động “Sống chiến đấu, lao động, học tập theo gương Bác Hồ vĩ đại”, chỉ đạo tổ chức hoạt động “Tháng thanh niên”, phối hợp tổ chức các cuộc thi “75 năm lịch sử vẻ vang của Đảng Cộng sản Việt Nam”, “60 năm Nước cộng hòa XHCN Việt Nam”, các hoạt động nhân dịp kỷ niệm các ngày lễ lớn của đất nước, của Đảng và của Đoàn... đã nâng cao nhận thức chính trị cho ĐVTN. Năm 2005, với sự xuất hiện hai cuốn nhật ký “Mãi mãi tuổi 20” của liệt sỹ Nguyễn Văn Thạc và “Nhật ký Đặng Thuỳ Trâm”, Trung ương Đoàn đã phát động đợt sinh hoạt chính trị “Tiếp lửa truyền thống - Mãi mãi tuổi hai mươi”. Đây là sinh hoạt chính trị có sức lan tỏa trong thanh niên, có tác dụng giáo dục sâu sắc lý tưởng, truyền thống cách mạng, khẳng định trách nhiệm và tình cảm của tuổi trẻ hôm nay với đất nước. Bên cạnh đó, công tác giáo dục đạo đức, lối sống, giáo dục pháp luật được đẩy mạnh góp phần bồi dưỡng bản lĩnh chính trị và nhân cách cho ĐVTN.

Song song với công tác tuyên truyền, giáo dục lý tưởng cách mạng cho ĐVTN, việc tổ chức các phong trào hành động cách mạng tạo điều kiện cho tuổi trẻ thể hiện ước mơ, khát vọng và sự lựa chọn tương lai của chính mình là minh chứng cho việc hiện thực hóa lý tưởng của tuổi trẻ. Trong nhiều năm qua, hai phong trào lớn “Thanh niên lập nghiệp” và “Tuổi trẻ giữ nước”, nay là phong trào “Thi đua, tình nguyện xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” được các cấp bộ đoàn triển khai có hiệu quả, tạo khí thế sôi nổi trong toàn Đoàn, thực sự góp phần động viên, khích lệ cán bộ, ĐVTN tích cực học tập, nghiên cứu khoa học, lao động sáng tạo, giúp nhau xoá đói giảm nghèo; nâng cao thu nhập, giải quyết việc làm cho nhiều lao động trẻ; khẳng định vai trò xung kích tình nguyện của thanh niên trong phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững quốc phòng an ninh và trật tự an toàn xã hội. Từ phong trào lớn, các phong trào “nhánh” được phát động phù hợp với từng bộ phận thanh niên tạo sự đồng bộ trong toàn Đoàn. Đó là: Thanh niên thi đua học tập, đi đầu xây dựng xã hội học tập, tiến quân vào khoa học - công nghệ; Thanh niên thi đua lập nghiệp, lao động sáng tạo; Thanh niên tình nguyện, xung kích thực hiện các chương trình dự án phát triển kinh tế - xã hội; Thanh niên xung kích bảo vệ Tổ quốc, phòng chống tội phạm và tệ nạn xã hội...

Các hoạt động tuyên truyền, giáo dục do các cấp uỷ đảng, các cấp bộ đoàn tổ chức đã tác động tích cực đến các tầng lớp thanh niên, góp phần củng cố, tăng thêm niềm tin của ĐVTN đối với sự lãnh đạo của Đảng và công cuộc đổi mới, cuốn hút và tập hợp thanh niên vào các tổ chức đoàn, hội, giúp ĐVTN nhận thức, giác ngộ sâu sắc hơn về Đảng, tăng cường ý chí phấn đấu vươn lên trong lao động, công tác và học tập. Số ĐVTN có nguyện vọng phấn đấu, rèn luyện để trở thành đảng viên ngày càng tăng, hình thành lớp ĐVTN sống có lý tưởng, động cơ phấn đấu trong sáng, thi đua thực hiện các chủ trương chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Đây là môi trường tốt để giáo dục, bồi dưỡng lý tưởng và phẩm chất cách mạng cho ĐVTN, góp phần tạo nguồn phát triển đảng viên. Theo một kết quả khảo sát của Uỷ ban Quốc gia về thanh niên Việt Nam cho thấy: Có 81,76% số người được hỏi cho rằng bạn bè họ có nguyện vọng phấn đấu trở thành đoàn viên; 84,95% cho rằng bạn bè họ có nguyện vọng phấn đấu trở thành đảng viên; 71,07% cho rằng vào Đoàn để có điều kiện rèn luyện, trưởng thành; 73,63% cho rằng vào Đảng để có điều kiện cống hiến tốt hơn cho đất nước. Trong 10 năm từ 1995 đến 2004, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh đã giới thiệu cho Đảng 1.981.943 đoàn viên ưu tú, trong đó đã có 645.332 đoàn viên được kết nạp vào Đảng, chiếm 53,26% tổng số đảng viên được kết nạp. Năm 2005, toàn Đoàn giới thiệu cho Đảng 226.194 đoàn viên ưu tú, trong đó đã có 91.771 đồng chí được kết nạp vào Đảng, tăng 25% so với năm 2004, là kết quả thiết thực góp phần thực hiện Chỉ thị số 44 của Ban Bí thư Trung ương Đảng về kết nạp đảng viên lớp Hồ Chí Minh...

Từ nay đến năm 2010, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh xác định mục tiêu: Đẩy mạnh việc tổ chức các phong trào hành động cách mạng, tạo môi trường tiên tiến cho thanh niên rèn luyện, phấn đấu trở thành đoàn viên và đảng viên, nâng cao chất lượng đoàn viên ưu tú được giới thiệu và kết nạp vào Đảng. Để thực hiện mục tiêu này, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh sẽ tập trung vào một số nội dung, giải pháp chủ yếu sau:

Một là, tích cực đổi mới và tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục lý tưởng và đạo đức cách mạng, nâng cao nhận thức về Đảng, xây dựng động cơ phấn đấu vào Đảng đúng đắn cho đoàn viên. Tiếp tục thực hiện có hiệu quả sinh hoạt chính trị “Tuổi trẻ Việt Nam với tư tưởng Hồ Chí Minh”, cuộc vận động “Tuổi trẻ Việt Nam - sống, chiến đấu, lao động và học tập theo gương Bác Hồ vĩ đại, học tập 6 bài lý luận chính trị trong đoàn viên thanh niên”. Phát huy tính chủ động, sáng tạo của các cấp bộ đoàn trong việc tuyên truyền, giáo dục cho đoàn viên. Tạo mọi điều kiện cho ĐVTN phấn đấu, rèn luyện để hình thành “một thế hệ con người có lý tưởng cao đẹp, có ý thức trách nhiệm công dân, có tri thức, có sức khoẻ và lao động giỏi, sống có văn hoá và tình nghĩa, giàu lòng yêu nước và quốc tế chân chính”. Nâng cao hiểu biết về những giá trị văn hóa truyền thống, lòng tự hào dân tộc để ĐVTN tham gia giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.

Hai là, phát huy vai trò nòng cốt của Đoàn trong việc khởi xướng, chỉ đạo và tổ chức các phong trào thi đua thực hiện đường lối của Đảng, các chương trình kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh, lôi cuốn đông đảo ĐVTN vào các hoạt động thực tiễn để rèn luyện, cống hiến và trưởng thành. Đẩy mạnh phong trào “Thi đua, tình nguyện xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”, các phong trào “Sáng tạo trẻ”, “Bốn mới”... cụ thể hoá thành những phong trào, chương trình hành động cụ thể trong từng đối tượng thanh niên nhằm thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ kinh tế, văn hoá, xã hội.

Ba là, xây dựng tổ chức cơ sở đoàn vững mạnh, nhất là nâng cao chất lượng tổ chức, bản lĩnh chính trị của đoàn viên. Mở rộng mặt trận đoàn kết, tập hợp rộng rãi các lực lượng thanh niên; nghiên cứu và đề xuất với Đảng, Nhà nước xây dựng các đề án tuyển chọn, đào tạo, bồi dưỡng cán bộ trẻ bổ sung cho cơ sở, tạo nguồn nhân lực có chất lượng thực hiện CNH, HĐH đất nước.

Bốn là, đẩy mạnh công tác tạo nguồn, bồi dưỡng, giới thiệu đoàn viên ưu tú với Đảng. Chú trọng nâng cao chất lượng đoàn viên, xây dựng tiêu chuẩn đoàn viên ưu tú sát hợp với từng đối tượng, khu vực, đặc biệt quan tâm tới các đối tượng ĐVTN trí thức, học sinh, sinh viên, công nhân, nông thôn, dân tộc thiểu số, lực lượng vũ trang, những cơ sở trọng điểm, nơi ít hoặc chưa có đảng viên, nhằm nâng cao chất lượng đoàn viên ưu tú giới thiệu cho Đảng. Định kỳ tổ chức cho ĐVTN đăng ký phấn đấu trở thành đảng viên, trên cơ sở đó giới thiệu những đoàn viên ưu tú cho Đảng. Hoàn thiện và thực hiện nghiêm túc quy trình bồi dưỡng, giới thiệu đoàn viên ưu tú cho Đảng; nâng cao chất lượng các lớp bồi dưỡng cảm tình Đảng cho ĐVTN.