Báo cáo số 67-2005 của UBND tỉnh Nghệ An nhận định về tình hình và kết quả đấu tranh chống tham nhũng: “Tham nhũng xảy ra ở nhiều cấp trong bộ máy nhà nước, không chỉ có ở cấp tỉnh, cấp huyện, sở, ngành, mà hiện nay, chính cấp cơ sở (xã, phường, cơ quan, đơn vị, thôn, xóm, bản, tổ dân phố...) tệ tham ô, hối lộ, vòi vĩnh, sách nhiễu, tiêu cực ngày càng nhiều”. Thực tế chứng minh nhận định của UBND tỉnh là có căn  cứ.

Báo chí của tỉnh gần đây cũng đã nêu nhiều trường hợp điển hình về những “quan xóm” hách dịch, tham nhũng, tiêu cực. Ví như: Ông Nguyễn Văn Hai, xóm trưởng xóm 2, xã Nghi Ân (Nghi Lộc), đã câu kết với em rể là Nguyễn Quang Trung (cán bộ địa chính xã) sửa chữa giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của ông Mão từ 90m2 lên 180m2, mặc nhiên hợp thức hóa hành động chiếm đoạt 90m2 đất công của ông Mão. Cũng ở xóm 3 xã này, còn có mấy trường hợp tiêu cực về giấy chứng nhận quyền sử dụng đất tương tự như ở xóm 2.

Ông Đậu Khởi, bí thư chi bộ, trưởng ban hòa giải xóm, thuộc xã Diễn Trung (Diễn Châu), đã huy động thân nhân đến hành hung anh Hải và chị Sơn chỉ vì chuyện tiền điện. Anh Hải bị ông Khởi lôi ra khỏi nhà, dậm chân lên cổ và đấm vào mặt, chị Sơn (vợ anh Hải) bị đánh chấn thương nặng phải đưa đi điều trị ở Trung tâm y tế huyện Diễn Châu v.v...

Vẫn biết, đa số cán bộ xóm, tổ dân phố tận tụy với công việc, giữ gìn phẩm chất, đạo đức, đã có nhiều đóng góp không nhỏ trong việc xây dựng đời sống văn hóa ở cộng đồng dân cư, giữ gìn trật tự, an ninh, vận động nhân dân thực hiện tốt đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước. Nhiều người được nhân dân mến mộ, tin yêu. Tình trạng cán bộ thôn, tổ dân phố tham nhũng, ức hiếp dân chỉ là số ít.

Tuy nhiên, cán bộ thôn, xóm, tổ dân phố là những người sát dân, gần dân, hiểu dân nhất, mà lại vòi vĩnh, sách nhiễu, hách dịch với dân, trở thành những “quan xóm” ngày nay,  thậm chí có người còn gọi họ là những “cường hào mới” thì lại là vấn đề các cấp ủy và tổ chức đảng cần quan tâm, chấn chỉnh.

Tại sao lại có tình trạng “quan xóm, quan làng”, những “cường hào mới” làm giảm sút lòng tin của nhân dân? Theo tôi, có thể do những nguyên nhân khách quan, chủ quan sau:

1. Xã, phường hiện có phạm vi rộng, đông dân, chính quyền cấp xã, phường không với tới từng hộ dân, nhiều công việc hành chính phải qua cán bộ thôn, xóm, tổ dân phố như: Kê khai hộ khẩu, chứng nhận các danh hiệu của công dân, thu thuế nhà đất, chứng nhận yêu cầu chuyển nhượng đất, thu góp tiền xây dựng đường, kênh mương v.v... từ đó, họ tự thấy như mình có quyền lực và một số người đã lợi dụng, mù quáng trước quyền lực đó.

2. ở một số nơi vì lý do này, lý do khác hoặc do thiếu sự quan tâm lãnh đạo của tổ chức đảng mà không chọn được người có đủ tiêu chuẩn. Trong khi, có người, có dòng họ lại tìm mọi cách để “nắm lấy” bằng được chức trưởng thôn, trưởng xóm, tổ trưởng dân phố để có lợi cho bản thân, họ hàng.

3. Tình trạng quan liêu, tham nhũng, tiêu cực đã và đang xảy ra ở nhiều cấp, nhiều ngành, nhiều lĩnh vực với tính chất rất nghiêm trọng, cán bộ trên thì bao che cho người cùng cánh, cán bộ dưới thì “ôm chân” cán bộ trên, sâu chuỗi thành ê kíp, diễn ra ở không ít nơi đã tác động và ảnh hưởng xấu đến cơ sở. Trong khi, cán bộ thì thiếu tu dưỡng, rèn luyện, vai trò lãnh đạo, kiểm tra của chi bộ đảng ở nhiều nơi quá yếu; cơ chế giám sát của nhân dân ở thôn, xóm chưa được quy định chặt chẽ, thực hiện chưa nghiêm.

Để không còn những “quan xóm, quan làng” sách nhiễu, tham nhũng, hách dịch với dân, bên cạnh thực hiện tốt nhiệm vụ xây dựng, chỉnh đốn Đảng gắn với cuộc đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, theo chúng tôi cần thực hiện tốt một số giải pháp cụ thể sau:

Trước hết, cấp ủy và chính quyền huyện, thị và thành phố thuộc tỉnh cần rà soát, đánh giá chính xác, đúng thực trạng chất lượng đội ngũ cán bộ thôn, xóm, tổ dân phố, để có phương hướng bồi dưỡng, nâng cao đạo đức, lối sống, năng lực và trách nhiệm của đội ngũ này. Trên cơ sở đó, chỉ đạo các chi bộ dựa vào dân, kiên quyết loại trừ những “quan xóm, quan làng” tham nhũng, sách nhiễu dân làm trong sạch đội ngũ cán bộ thôn, xóm. Đồng thời, nghiên cứu, đề xuất chế độ đãi ngộ cho thỏa đáng, bảo đảm để trưởng thôn, tổ trưởng dân phố cũng được phụ cấp (ngang với mức của ủy viên thường trực UBND xã, phường). Những công việc đáng ra do xã, phường làm nhưng ủy quyền cho cán bộ xóm, thôn làm thì phải công khai, trích thù lao cho họ.

Các chi bộ đảng phải coi trọng lãnh đạo công tác nhân sự ở khu vực này, chọn những người làm xóm trưởng, tổ trưởng tổ dân phố có đạo đức và lối sống lành mạnh, có năng lực, đủ trình độ đảm đương được chức trách giới thiệu để nhân dân bầu, không để những phần tử xấu thao túng, lợi dụng.

Phải xây dựng quy chế hoạt động của thôn, tổ dân phố, bảo đảm phát huy vai trò lãnh đạo của chi bộ đảng và sự phối hợp chặt chẽ giữa trưởng thôn, tổ trưởng dân phố với ban công tác Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể chính trị-xã hội trong xây dựng thôn, tổ dân phố để mỗi công việc, mỗi công trình vừa đạt hiệu quả cao về kinh tế-xã hội, vừa thu phục lòng người.

Đồng thời, từng bước xây dựng cơ chế giám sát của nhân dân ở thôn, tổ dân phố theo nguyên tắc tự quản, dân chủ trực tiếp như: Thôn trưởng, tổ trưởng tổ dân phố phải lấy ý kiến nhân dân khi xây dựng một công trình; công khai dự án của cấp trên đầu tư cho địa bàn (nếu có); báo cáo quyết toán công khai tài chính của thôn, xóm hằng năm, của từng công trình và thu, chi sau mỗi đợt đóng góp của dân v.v…

Những nơi có đơn thư khiếu nại, tố cáo những hành vi xấu của cán bộ thôn, tổ dân phố, tổ chức đảng phải tiến hành kiểm tra, nếu có dấu hiệu vi phạm pháp luật, các cơ quan có trách nhiệm phải vào cuộc và phải xử lý công minh, nghiêm trị đúng mức những kẻ lợi dụng chức quyền vi phạm kỷ cương phép nước, xâm hại lợi ích của nhân dân, giữ vững phong trào, củng cố lòng tin của nhân dân. Không nên coi thường, cho đó là việc “cỏn con” của thôn, xóm.

Đảng và Nhà nước ta đã có những văn bản xác định vị trí quan trọng của khu dân cư bao gồm thôn, xóm và tổ dân phố. Để yên dân, xây dựng cuộc sống của nhân dân ngày càng tiến bộ từ mỗi cơ sở, nhất thiết phải đấu tranh loại trừ những “quan tham mới” ở cơ sở.