Trong đời sống chính trị-xã hội, đặc biệt trong công tác cán bộ thường gặp các trường hợp miễn nhiệm, từ chức. Việc từ chức dễ hiểu, nhưng việc miễn còn nhiều cách hiểu khác nhau. Chúng ta thử tìm hiểu các khái niệm và tình hình thực hiện miễn nhiệm, từ chức của cán bộ.

Trong một số văn bản, khái niệm về miễn nhiệm, được diễn đạt như sau:

- “Miễn nhiệm là cho thôi không tiếp tục giữ chức vụ nào đó trong bộ máy nhà nước; trái với bổ nhiệm” (Từ điển tiếng Việt, năm 2002).

- “Miễn nhiệm là việc người đứng đầu cơ quan có thẩm quyền ra quyết định thôi giữ chức vụ lãnh đạo đối với cán bộ, công chức khi chưa hết thời hạn bổ nhiệm” (Quy chế bổ nhiệm, bổ nhiệm lại, luân chuyển, từ chức, miễn nhiệm cán bộ, công chức lãnh đạo, ban hành kèm theo Quyết định số 27/2003-QĐ-TTg ngày 19-2-2003 của Thủ tướng Chính phủ).

- “Cán bộ đang giữ chức vụ có nguyện vọng xin thôi giữ chức, cán bộ có sai phạm chưa đến mức phải kỷ luật cách chức nhưng không còn đủ uy tín, điều kiện để giữ chức vụ, cán bộ xin miễn nhiệm vì sức khoẻ, năng lực... thì cơ quan trực tiếp sử dụng cán bộ quyết định hoặc đề nghị cấp có thẩm quyền quyết định miễn nhiệm chức vụ của cán bộ và bố trí công tác khác” (Quy chế bổ nhiệm cán bộ và giới thiệu cán bộ ứng cử, ban hành kèm theo Quyết định 68-QĐ/TW ngày 4-7-2007 của Bộ Chính trị).

Như vậy, việc miễn nhiệm xảy ra khi chưa hết nhiệm kỳ giữ chức vụ của cán bộ vì những lý do như không đủ điều kiện công tác (chuyển công tác nơi khác, sức khỏe yếu, lý do cá nhân...); không còn đủ uy tín; có sai phạm nhưng chưa đến mức phải kỷ luật cách chức, bãi nhiệm và kết thúc bằng việc cấp có thẩm quyền quyết định để cán bộ không giữ chức vụ này nữa.

Việc miễn nhiệm, từ chức của cán bộ hiện nay có một số vướng mắc sau:

Không phân biệt trường hợp thay đổi vị trí công tác, sức khỏe kém với trường hợp do năng lực và phẩm chất yếu kém, vi phạm kỷ luật, không hoàn thành nhiệm vụ, mất uy tín… Khi xử lý các trường hợp trên đều dùng hình thức miễn nhiệm, gây nên sự hiểu nhầm trong nhân dân, tâm tư cho cán bộ.

Đối với cán bộ vi phạm kỷ luật, vi phạm đạo đức, năng lực yếu kém, không hoàn thành nhiệm vụ, mất uy tín, nhưng chưa đến mức xử lý kỷ luật cách chức, bãi nhiệm thì việc miễn nhiệm còn ít và chưa kịp thời. Khi xử lý còn nể nang, thường nương nhẹ, ngại va chạm. Cách xử lý “tốt nhất”, là cứ để cán bộ giữ chức vụ đến hết nhiệm kỳ, sau đó không bổ nhiệm lại hoặc không giới thiệu ứng cử.

Quy chế bổ nhiệm cán bộ và giới thiệu cán bộ ứng cử ban hành kèm theo Quyết định số 68-QĐ/TW ngày 4-7-2007 của Bộ Chính trị quy định về việc miễn nhiệm, từ chức của cán bộ, nhưng chỉ nêu nguyên tắc, chưa có quy trình, thủ tục để tiến hành nên khó thực hiện. Quy định về thủ tục miễn nhiệm trong các cơ quan dân cử yêu cầu cán bộ phải làm đơn, nếu cán bộ không làm đơn thì phải chờ đợi, nhiều khi phải vận động, thuyết phục, dẫn đến việc miễn nhiệm không kịp thời. Cần nhấn mạnh, miễn nhiệm là do cấp có thẩm quyền quyết định không cần cán bộ phải làm đơn. Nếu cán bộ làm đơn thì đó là từ chức.

Trong nhiều văn bản, khái niệm từ chức được hiểu là cán bộ xin thôi không làm chức vụ đang giữ. Nguyện vọng đó được cán bộ đề đạt bằng văn bản (đơn) với cấp quản lý.

Một số cán bộ có nguyện vọng từ chức để tập trung làm công tác chuyên môn hoặc tạo cơ hội cho cán bộ trẻ phát triển nhưng lại gặp những vướng mắc về chế độ, chính sách.

Để khắc phục những vướng mắc nêu trên, cần phân biệt:

1. Thôi giữ chức vụ được áp dụng đối với các trường hợp:

- Cán bộ được điều động, luân chuyển, phân công công tác khác; mà theo quy định của pháp luật, Điều lệ, quy chế hiện hành của Đảng không được giữ chức vụ đang đảm nhiệm. Ví dụ: Cơ cấu của ban cán sự đảng một bộ gồm lãnh đạo bộ, vụ trưởng vụ tổ chức cán bộ. Khi đồng chí vụ trưởng vụ tổ chức cán bộ chuyển làm vụ trưởng một vụ khác, thì đồng chí đó thôi là ủy viên ban cán sự đảng. Hoặc khi đồng chí chủ tịch hội đồng nhân dân tỉnh chuyển công tác về Trung ương, thì thôi tham gia hội đồng nhân dân tỉnh.

- Cán bộ không đủ sức khỏe để tiếp tục lãnh đạo, quản lý.

Việc thôi giữ chức vụ gắn với yếu tố khách quan.

2. Miễn nhiệm được áp dụng đối với các trường hợp:

- Cán bộ không hoàn thành nhiệm vụ được giao; không đủ năng lực, uy tín mà theo yêu cầu nhiệm vụ công tác cần phải thay thế; cán bộ vi phạm pháp luật, bị kỷ luật cảnh cáo hoặc khiển trách nhưng chưa tới mức cách chức hoặc bãi nhiệm.

- Cán bộ vi phạm quy định của Bộ Chính trị về bảo vệ chính trị nội bộ.

Miễn nhiệm gắn với yếu tố chủ quan do cán bộ gây nên.

3. Từ chức được áp dụng đối với các trường hợp:

Cán bộ muốn chuyển giao vị trí lãnh đạo, quản lý cho người khác trong quy hoạch; nhận thấy hạn chế về năng lực hoặc sức khoẻ đã giảm sút; nhận thấy không còn đủ uy tín để hoàn thành chức trách, nhiệm vụ được giao; nhận thấy sai phạm, khuyết điểm của đơn vị, của cấp dưới có liên quan đến trách nhiệm của mình...

Từ chức gắn với việc cán bộ tự nguyện, chủ động.

Từ những điều đã nêu trên, chúng ta thấy cần phải xây dựng một quy chế về việc thôi giữ chức vụ, miễn nhiệm, từ chức của cán bộ nhằm:

- Cụ thể hoá hơn nữa chủ trương của Đảng, Nhà nước trong việc sử dụng cán bộ lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị.

- Hình thành được những quy định để thực hiện thống nhất việc thôi giữ chức vụ, miễn nhiệm, từ chức của cán bộ một cách chính xác, kịp thời.

- Thực hiện đồng bộ việc bổ nhiệm với việc miễn nhiệm cán bộ, đảm bảo đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý đủ đức, tài, đáp ứng yêu cầu của thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.

- Tạo điều kiện thuận lợi để cán bộ từ chức.

Tuy nhiên, một số trường hợp sau không được từ chức: cán bộ đang đảm nhận nhiệm vụ quốc phòng, bảo vệ an ninh quốc gia hoặc đang đảm nhận nhiệm vụ trọng yếu, cơ mật mà chưa thực hiện xong nhiệm vụ, cần phải tiếp tục đảm nhận vị trí được giao; cán bộ đang trong thời gian chịu sự thanh tra, kiểm tra, điều tra của cơ quan thanh tra, kiểm tra, cơ quan bảo vệ pháp luật. Quy định này là để cán bộ phải làm tròn trách nhiệm đối với công việc, nếu cán bộ từ chức thì sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhiệm vụ mà đơn vị được giao.

Khi chưa có quyết định thôi giữ chức vụ, miễn nhiệm, cho từ chức thì cán bộ vẫn phải tiếp tục thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao. Sau khi thôi giữ chức vụ, miễn nhiệm, từ chức, cán bộ được xem xét bố trí công tác phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ của tổ chức, cơ quan, đơn vị và trình độ, năng lực, sức khoẻ của cán bộ, có lưu ý đến nguyện vọng cá nhân.

- Sàng lọc, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý. Thực hiện nền nếp “có lên, có xuống, có vào, có ra” trong hoạt động của hệ thống chính trị.