Hội nghị Trung ương 9 khoá X quyết định thí điểm thực hiện chủ trương mô hình bí thư đồng thời là chủ tịch uỷ ban nhân dân (UBND) ở cấp xã và cấp không tổ chức hội đồng nhân dân[1]. Đây là bước đi có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, nâng cao hiệu lực quản lý của Nhà nước và trách nhiệm người đứng đầu, tăng tính linh hoạt, tinh gọn, hiệu quả của bộ máy, phù hợp với yêu cầu của hội nhập quốc tế. Qua đánh giá mô hình này từ thực tiễn, đã có nhiều ý kiến thống nhất về những mặt thuận lợi như: Tạo sự thống nhất, liên thông trong lãnh đạo, điều hành, giảm bớt khâu trung gian, đẩy nhanh việc triển khai đường lối, nghị quyết của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Khắc phục tình trạng bao biện làm thay chính quyền hoặc buông lỏng vai trò lãnh đạo, do đó không chỉ vai trò lãnh đạo của Đảng mà hiệu lực quản lý của Nhà nước cũng mạnh hơn. Xác định rõ trách nhiệm cá nhân người đứng đầu, không còn lý do đùn đẩy trách nhiệm cho người khác, buộc phải bao quát, năng động, không trông chờ, ỷ lại. Góp phần giảm bớt sự cồng kềnh, chồng chéo của bộ máy; có lợi cho cải cách hành chính; tiết kiệm (về phòng làm việc, bàn ghế, điện thoại và nhiều chế độ, chính sách khác); giảm hàng nghìn định biên (riêng cấp cơ sở, cả nước sẽ giảm đi hơn 10.000 người). Khắc phục hiện tượng mất đoàn kết nội bộ, không chỉ giữa người đứng đầu tổ chức đảng với người đứng đầu chính quyền, mà còn trong mối quan hệ với các tổ chức trong hệ thống chính trị cơ sở. Bên cạnh những mặt lợi đó, cũng có những điểm hạn chế như: Có thể lẫn lộn vai trò trong lãnh đạo, điều hành nếu bí thư đồng thời là chủ tịch thiếu năng lực, kinh nghiệm, phong cách làm việc thiếu khoa học. Dễ dẫn đến tập trung nhiều cho công tác chính quyền, xao nhãng công tác đảng. Do yêu cầu cao về trình độ, năng lực, trách nhiệm, nên cá nhân người đứng đầu cũng như đội ngũ cán bộ hiện nay còn nhiều bất cập. Nhất là sự tập trung quyền lực, nếu chọn không đúng người, thiếu cơ chế kiểm tra, giám sát dễ dẫn đến độc đoán, gia trưởng, chủ quan, tự mãn, tiêu cực.

Kinh nghiệm vừa qua cho thấy, việc thực hiện mô hình bí thư cấp uỷ đồng thời là chủ tịch UBND là cần thiết, vấn đề là cách tổ chức, vận hành, đào tạo và lựa chọn cán bộ, xây dựng một cơ chế kiểm tra, giám sát có hiệu lực, hiệu quả để ngăn ngừa, loại trừ các yếu tố tiêu cực của mô hình này. Vì vậy, cần chú ý một số vấn đề sau:

1. Thống nhất nhận thức, nâng cao quyết tâm thực hiện. Bố trí bí thư cấp uỷ đồng thời là chủ tịch UBND là một giải pháp để cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, kiện toàn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng. Việc thực hiện chủ trương này sẽ đụng chạm đến địa vị, quyền lợi của một bộ phận cán bộ, làm thay đổi thói quen, nếp nghĩ, cách làm ở nhiều thế hệ cán bộ, do đó sẽ phát sinh những ý kiến khác nhau, thậm chí có thể còn tìm cách trì hoãn, cản trở. Vì vậy, cần có sự tuyên truyền sâu rộng để cán bộ, đảng viên và nhân dân nắm được sự cần thiết, những thuận lợi và khó khăn khi thực hiện, tạo dư luận ủng hộ những cách làm đúng , phê phán những biểu hiện lệch lạc. Đối với cán bộ được giao nhiệm vụ cần có sự chuẩn bị về tư tưởng để sẵn sàng nhận, hoàn thành tốt nhiệm vụ, chủ động phòng tránh những sai lầm có thể mắc phải khi thi hành nhiệm vụ.

2. Chỉ đạo tập trung, triển khai tích cực nhưng thận trọng. Việc tổ chức thực hiện cần được chỉ đạo tập trung, tích cực, không làm tràn lan. Hiện nay, đơn vị được chọn thí điểm phải có điều kiện kinh tế-xã hội phát triển tương đối ổn định, nội bộ đoàn kết, thống nhất; thực hiện tốt việc đánh giá, quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng và xây dựng đội ngũ cán bộ. Phải bố trí cán bộ vào vị trí bí thư cấp uỷ đồng thời là chủ tịch UBND đủ tiêu chuẩn. Nếu chưa có cán bộ đạt chuẩn, chưa có điều kiện thuận lợi thì không nên thực hiện, kể cả sau khi đã bố trí nhưng thấy không đáp ứng được thì cần xử lý ngay.

            3. Chọn cán bộ đủ tiêu chuẩn để bố trí bí thư cấp uỷ đồng thời là chủ tịch UBND. Công tác nhân sự có tính quyết định khi chọn được cán bộ đủ tiêu chuẩn. Bởi nếu được tập trung quyền lực mà cán bộ không đủ năng lực đáp ứng yêu cầu thì rất dễ nảy sinh tiêu cực, không hoàn thành nhiệm vụ. Trong đợt thí điểm này, nên chọn những người có nhiều kinh nghiệm lãnh đạo, quản lý, từng đảm nhiệm vững vàng một cương vị bí thư, hay chủ tịch, tốt nhất là đã từng làm tốt ở vị trí chủ tịch UBND.

4. Xây dựng hệ thống quy chế làm việc cụ thể, bảo đảm kiểm tra, giám sát có hiệu quả. Khi trao quyền phải có cơ chế kiểm soát quyền lực. Giám sát tốt nhất là bằng quy chế, quy định. Vì vậy, phải xây dựng được nguyên tắc, quy chế làm việc theo hướng phân định rõ chức trách, nhiệm vụ, quyền hạn và các mối quan hệ công tác của bí thư - chủ tịch với cấp ủy, hội đồng nhân dân (nếu có) và UBND, không để lẫn lộn “vai” bí thư với chủ tịch và phải có quy chế rõ ràng để cấp trên, cơ quan kiểm tra có thể thực hiện kiểm tra, giám sát cán bộ… Đổi mới cơ chế quản lý cán bộ để có thể thay thế kịp thời những trường hợp không còn đủ phẩm chất, năng lực đảm đương nhiệm vụ. Xây dựng, hoàn thiện cơ chế bảo đảm phát huy thực sự vai trò giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc, báo chí, các tầng lớp nhân dân.

5. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ, năng lực đề cao nỗ lực tự học tập, rèn của cán bộ. Từ chỗ chỉ đứng đầu tổ chức đảng hoặc chính quyền, nay đồng thời đảm nhận cả hai «vai», chức năng, nhiệm vụ khác nhau, cán bộ được giao nhiệm vụ không thể có đủ ngay những kiến thức, kỹ năng cho cả hai công việc, do đó cần kịp thời có kế hoạch bồi dưỡng, đào tạo cho đội ngũ cán bộ này. Trước mắt cần xây dựng chương trình bồi dưỡng đội ngũ cán bộ cấp cơ sở, tổ chức tập huấn ngay trong đợt thí điểm này. Về lâu dài, cần xây dựng chương trình đào tạo chức danh này cho từng cấp trong hệ thống Học viện Chính trị-Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh và các trường chính trị tỉnh, thành phố để chủ động về đội ngũ khi triển khai đại trà. Mỗi cán bộ được giao nhiệm vụ phải nỗ lực tự học tập, rèn luyện nâng cao trình độ, năng lực, bản lĩnh chính trị, phong cách làm việc khoa học. Qua khảo sát những trường hợp bố trí bí thư cấp uỷ đồng thời là chủ tịch UBND có kết quả tốt ở một số địa phương vừa qua, cho thấy những cán bộ này có ý thức học tập, rèn luyện cao, biết xây dựng cho mình một phong cách làm việc dân chủ, khoa học, quyết đoán, phát huy được vai trò của các cơ quan tham mưu và đội ngũ cán bộ dưới quyền.

6. Xây dựng cơ quan tham mưu, chuyên môn và đội ngũ cán bộ giúp việc có năng lực. Do phải giải quyết khối lượng công việc nhiều nên rất cần phải có cơ quan tham mưu, chuyên môn tốt và đội ngũ cán bộ giúp việc có năng lực. Cần kiện toàn các cơ quan tham mưu của cấp uỷ và cơ quan chuyên môn của UBND theo đúng chuyên môn đào tạo, có phẩm chất và năng lực tương xứng với nhiệm vụ, nhất là các phó bí thư, phó chủ tịch UBND.

7. Xây dựng hệ thống chính sách phù hợp. Khi thực hiện bí thư cấp uỷ đồng thời là chủ tịch UBND sẽ nảy sinh nhiều vấn đề liên quan đến chính sách cán bộ, do đó cần quan tâm xây dựng hệ thống chính sách cán bộ phù hợp như tiền lương, phụ cấp chức vụ; thu hút nhân tài để tạo nguồn cán bộ; với số cán bộ dôi dư, ngoài việc sắp xếp, bố trí công việc hợp lý cần có chính sách đào tạo, bồi dưỡng và bảo đảm lợi ích vật chất, động viên tinh thần cho các cán bộ đó.