Nhằm đảm bảo chế độ chính sách, khuyến khích, động viên về vật chất, tinh thần đối với cán bộ, công chức ở cơ sở xã, phường, thị trấn, ngày 21-10-2003, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 121/2003/NĐ-CP quy định về chế độ, chính sách đối với cán bộ, công chức cấp xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là xã). Theo đó là Thông tư liên tịch số 34/2004/TTLT-BNV-BTC-BLĐTB&XH của Bộ Nội vụ - Bộ Tài chính - Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội hướng dẫn thực hiện Nghị định trên của Chính phủ. Có thể nói đây là những văn bản quy phạm pháp luật làm cơ sở cho việc thực hiện các chế độ, chính sách, trong đó có chế độ tiền lương đối với cán bộ, công chức xã nói chung và cán bộ chuyên trách ở xã nói riêng. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện đã nảy sinh những điều chưa hợp lý, trước hết là về thời gian nâng hệ số lương và hệ số lương khởi điểm của cán bộ chuyên trách xã.

Theo quy định tại khoản 1 và 2, Điều 2 của Nghị định số 121 thì "1. Cán bộ chuyên trách cấp xã gồm:

a) Bí thư, phó bí thư đảng ủy, thường trực đảng ủy cấp xã (nơi không có phó bí thư chuyên trách công tác đảng); bí thư, phó bí thư chi bộ xã (nơi chưa thành lập đảng ủy cấp xã); b) chủ tịch, phó chủ tịch HĐND; c) chủ tịch, phó chủ tịch UBND; d) Chủ tịch Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc; đ) Bí thư Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, chủ tịch hội liên hiệp phụ nữ, chủ tịch hội nông dân và chủ tịch hội cựu chiến binh.

2. Công chức cấp xã bao gồm:

a) Trưởng công an (nơi chưa bố trí lực lượng công an chính quy); b) Chỉ huy trưởng quân sự; c) Văn phòng - thống kê; d) Địa chính - xây dựng; đ) Tài chính - kế toán; e) Tư pháp - hộ tịch; g) Văn hóa - xã hội".

Theo quy định tại khoản 1, 2, Điều 4, Nghị định số 121 thì lương của cán bộ chuyên trách cấp xã được hưởng như sau: Bí thư đảng uỷ, bí thư chi bộ cấp xã (nơi chưa thành lập đảng uỷ) được hưởng hệ số 2,0 mức lương tối thiểu; phó bí thư đảng uỷ, phó bí thư chi bộ cấp xã (nơi chưa thành lập đảng uỷ), chủ tịch HĐND, chủ tịch UBND được hưởng hệ số 1,9; phó chủ tịch HĐND, UBND, thường trực đảng uỷ (nơi chưa có phó bí thư chuyên trách công tác đảng), chủ tịch Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc hưởng hệ số 1,8; bí thư đoàn thanh niên, chủ tịch hội liên hiệp phụ nữ, chủ tịch hội nông dân, chủ tịch hội cựu chiến binh hưởng hệ số 1,7 mức lương tối thiểu...

Trong khi đó, công chức cấp xã tốt nghiệp đại học trở lên phù hợp chuyên môn của chức danh được hưởng lương theo bảng lương hành chính, ngạch chuyên viên; tốt nghiệp trung cấp phù hợp chuyên môn của chức danh được hưởng lương theo ngạch cán sự; tốt nghiệp sơ cấp phù hợp chuyên môn của chức danh được hưởng lương theo ngạch nhân viên văn thư. Như vậy, quy định về hệ số lương khởi điểm giữa các chức danh cán bộ chuyên trách là thấp hơn so với công chức cấp xã có cùng đào tạo về chuyên môn, nghiệp vụ. Hay nói cách khác, hai người cùng có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ như nhau nhưng hệ số lương khởi điểm của người được bầu vào các chức danh chuyên trách cấp xã lại thấp hơn người được tuyển dụng làm công chức cấp xã. Ví dụ, một người đã tốt nghiệp đại học luật hoặc cao hơn, được bầu làm bí thư đảng ủy xã thì hệ số lương khởi điểm là 2.0. Trong khi cũng người đó, nếu được tuyển dụng làm công chức cấp xã thì được hưởng hệ số lương khởi điểm là 2,34 (ở đây chưa bàn về hệ số phụ cấp khu vực, thâm niên ...). Đây là điều bất hợp lý, ảnh hưởng đến quyền lợi, trách nhiệm của cán bộ chuyên trách cấp xã. Thêm vào đó, việc quy định "cứng" hệ số khởi điểm đối với các chức danh cán bộ chuyên trách cấp xã cũng là một vấn đề chưa hợp lý. Trên thực tế, có những trường hợp, cán bộ chuyên trách cấp xã có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ không như nhau nhưng cùng được bầu đảm nhận một chức vụ thì lại được hưởng hệ số lượng khởi điểm như nhau. Ví như, đồng chí A tốt nghiệp đại học luật, được bầu làm chủ tịch UBND xã cùng có hệ số lương khởi điểm là 1,9 như đồng chí B chỉ tốt nghiệp trung cấp luật cũng được bầu làm chủ tịch UBND xã.

Một vấn đề bất hợp lý khác đó là thời hạn, cách thức nâng hệ số lương giữa cán bộ chuyên trách và công chức ở xã. Theo quy định tại các văn bản nêu trên, công chức xã được nâng lương theo niên hạn như đối với cán bộ, công chức ngạch tương ứng ở cấp huyện trở lên. Còn các chức danh cán bộ chuyên trách xã nếu được tái cử, kể từ nhiệm kỳ thứ hai (từ tháng thứ 61 trở đi) được hưởng phụ cấp thêm 5% hằng tháng theo mức lương chức vụ đảm nhiệm. Có nghĩa là, hệ số lương của cán bộ chuyên trách cấp xã không thay đổi mà chỉ được hưởng phụ cấp thêm 5%. Cụ thể: sau 5 năm (nếu được tái cử) mức lương của đồng chí A - bí thư đảng ủy xã chỉ tăng thêm 65.000 đồng/tháng (với mức lương tối thiểu hiện hành là 650.000 đồng, không tính các mức phụ cấp khác). Trong khi đó, nếu được tuyển dụng là công chức xã thì chỉ sau 3 năm, mức lương tăng của đồng chí A sẽ là 214.500 đồng/tháng. Một người đứng đầu xã, chịu trách nhiệm lãnh đạo về mọi mặt trước nhân dân địa phương lại hưởng chế độ lương không bằng một công chức chỉ đảm trách một nhiệm vụ cụ thể, quả thật là điều không hợp lý nếu không muốn nói là vô lý.

Thiết nghĩ, các bộ, ngành có liên quan cần sớm xem xét, nghiên cứu tham mưu để Chính phủ quy định theo hướng sửa đổi, bổ sung một số điểm về chế độ lương đối với các đối tượng này. Cụ thể, cán bộ chuyên trách cấp xã cần được hưởng hệ số lương khởi điểm theo trình độ chuyên môn; được tăng hệ số lương như quy định đối với công chức cấp xã.