Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 02-6-2005 về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 với mục tiêu xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại nhằm xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, bảo đảm cho Nhà nước quản lý mọi mặt đời sống xã hội bằng pháp luật và tăng cường pháp chế XHCN. Cải cách tư pháp là đòi hỏi khách quan và cấp thiết để thích ứng với công cuộc đổi mới kinh tế, đổi mới hệ thống chính trị và trực tiếp là đổi mới toàn diện, xây dựng bộ máy Nhà nước từ Trung ương đến cơ sở trong sạch, vững mạnh, có hiệu lực và hiệu quả. Hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử phải được tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao.

Nghị quyết số 49-NQ/TW có ý nghĩa chiến lược, có nhiều nội dung. Một trong những nội dung trọng tâm là xây dựng, hoàn thiện tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân. Sắp tới, hệ thống ngành Tòa án sẽ được hoạt động theo bốn cấp: Tòa án sơ thẩm khu vực được tổ chức ở một hoặc một số đơn vị hành chính cấp huyện thuộc tỉnh; Tòa án phúc thẩm được tổ chức theo đơn vị hành chính cấp tỉnh; Tòa án thượng thẩm được tổ chức theo khu vực một số tỉnh và Tòa án nhân dân tối cao có nhiệm vụ xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm. Vấn đề đặt ra là, mô hình tổ chức và hoạt động của ngành Kiểm sát có nhất thiết phải tổ chức thành bốn cấp tương ứng như đối với ngành Tòa án hay không?

Thiết nghĩ, mô hình hoạt động, tổ chức của ngành Kiểm sát không nhất thiết phải tương ứng với mô hình tổ chức, hoạt động của ngành Tòa án. Bởi lẽ theo quy định tại Điều 1 của Luật tổ chức Viện Kiểm sát nhân dân thì: “Viện Kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp theo quy định của Hiến pháp và pháp luật” và tại Điều 3 quy định: “Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng, nhiệm vụ bằng những công tác sau đây:

Thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc điều tra các vụ án hình sự của các cơ quan điều tra và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra;

Điều tra một số loại tội xâm phạm hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ thuộc các cơ quan tư pháp;

Thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc xét xử các vụ án hình sự;

Kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự, hôn nhân và gia đình, hành chính, kinh tế, lao động và những việc khác theo quy định của pháp luật;

Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án nhân dân;

Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc tạm giữ, tạm giam, quản lý và giáo dục người chấp hành án phạt tù”.

Qua thực tiễn hoạt động và quy định của Luật cho thấy, nhiệm vụ, công việc chủ yếu của ngành Kiểm sát trong hiện tại và tương lai phải là gắn liền với những vụ án mang tính hình sự hơn là dân sự để tăng cường nhiệm vụ “thực hành quyền công tố” của ngành Kiểm sát, tăng cường trách nhiệm của công tố trong hoạt động điều tra. Thu hẹp chức năng, thẩm quyền của cơ quan kiểm sát đối với các vụ án dân sự và quyền giám sát đối với tố tụng hành chính, kinh tế, xã hội. Viện Kiểm sát tập trung chủ yếu vào giải quyết các vụ án hình sự; tăng cường vai trò, trách nhiệm của cơ quan kiểm sát trong việc giám sát, điều tra, truy tố. Viện Kiểm sát chịu trách nhiệm điều tra các vụ án tham nhũng và tội phạm chức vụ. Nói như vậy không có nghĩa là chúng ta xem nhẹ nhiệm vụ kiểm sát hoạt động tư pháp, các vụ án dân sự, hành chính… mà hiện nay chức năng này được giao cho ngành Kiểm sát, mà tiến dần đến việc giao quyền tự giám sát, kiểm tra hoạt động tư pháp và tự chịu trách nhiệm về quá trình kiểm tra, giám sát đối với từng cơ quan tư pháp và hệ thống cơ quan tư pháp cấp trên trực tiếp của ngành đó. Đây là việc làm phù hợp với tinh thần cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị. Từ đó, nhiệm vụ chính của ngành Kiểm sát trong hệ thống tư pháp nước nhà là chức năng công tố và trong tương lai không xa, Viện Kiểm sát sẽ được chuyển thành Viện Công tố như tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị. Vì vậy, để tăng cường chất lượng công tố, tổ chức bộ máy của ngành Kiểm sát trong tương lai có thể phải hình thành theo mô hình tổ chức, hoạt động của cơ quan điều tra sẽ phù hợp hơn. Có như vậy thì cơ cấu tổ chức, hoạt động của cơ quan điều tra và cơ quan có nhiệm vụ công tố mới phù hợp và vận hành đồng bộ trong các khâu của quá trình tiến hành tố tụng.