1. Tình hình mới, nhất là sau khi nước ta gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới đặt ra nhiều vấn đề mới mẻ về cán bộ và công tác cán bộ. Trong văn kiện các đại hội, các nghị quyết hội nghị Trung ương và nhiều văn bản khác đã đề cập toàn diện vấn đề xây dựng đội ngũ cán bộ và đổi mới công tác cán bộ. Trong bài báo này, chúng tôi phân tích một số khía cạnh còn ít được bàn tới về chủ đề này.

Chúng ta đều biết, mô hình XHCN trước đây chỉ thừa nhận sự tồn tại nền kinh tế công hữu gồm hai thành phần quốc doanh và tập thể. Người lao động, dù là lao động trí óc hay lao động chân tay đều là cán bộ, công nhân hoặc xã viên HTX. Đội ngũ cán bộ theo cách phân loại của Nghị quyết Trung ương 3 khoá VIII có bốn “loại”: Cán bộ lãnh đạo đảng, nhà nước, đoàn thể; cán bộ lãnh đạo lực lượng vũ trang; cán bộ khoa học, chuyên gia; cán bộ quản lý kinh doanh. Dù sự phân loại này không thật thoả đáng và không rõ ràng trong không ít trường hợp, nhưng tựu trung lại, có thể coi cán bộ là tất cả những lao động trí óc đa số hoạt động trong khu vực nhà nước (bao gồm khu vực hành chính, sự nghiệp, doanh nghiệp, lực lượng vũ trang) và một số khác trong khu vực tập thể(1). Cán bộ và công nhân tuy hưởng lương và tiền công từ những nguồn khác nhau, nhưng hầu như không có khác biệt gì về chính sách đãi ngộ và phúc lợi xã hội(2). Trong điều kiện đó, sự điều chuyển trong đội ngũ cán bộ, công nhân viên chức từ khu vực này sang khu vực khác (ví dụ từ công nhân sang cán bộ) khá phổ biến và đơn giản. Hệ thống giáo dục và đào tạo không mất tiền, kể cả dạy nghề, đào tạo trung cấp, đại học và trên đại học. Học sinh học xong được phân công công tác và phải chấp nhận sự phân công đó. Người “làm nghề tự do” số lượng rất nhỏ nhoi, tồn tại như một “tàn dư”, là một đối tượng “cần quản lý”, không được hưởng sự quan tâm về đào tạo, phát triển. Chỉ những ai thuộc diện cán bộ, công nhân viên chức, trước hết là đội ngũ cán bộ lãnh đạo mới là đối tượng lãnh đạo và quản lý của Đảng.

Điều kiện mới làm thay đổi một cách mạnh mẽ cấu trúc của bộ phận lao động xã hội được gọi là cán bộ, ít nhất trên ba khía cạnh:

Một là, sự xuất hiện của tầng lớp doanh nhân thuộc các thành phần kinh tế. Nền kinh tế thị trường gồm nhiều thành phần mà chúng ta đang thực hiện đã làm xuất hiện tầng lớp doanh nhân trong khu vực kinh tế ngoài nhà nước, tầng lớp này ngày càng phát triển mạnh về số lượng và tiềm lực kinh tế. Họ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong sự nghiệp xây dựng đất nước. Sự thành bại của họ có liên quan đến tốc độ và chất lượng phát triển, khả năng cạnh tranh của đất nước, ít nhất là trên mặt trận kinh tế trong điều kiện hội nhập. Vì vậy không thể không quan tâm xây dựng đội ngũ này đủ phẩm chất và năng lực. Nhưng hiện nay, dường như họ vẫn không phải là đối tượng của công tác cán bộ của Đảng và Nhà nước. Đó là điều phải sớm khắc phục. Lãnh đạo, chỉ đạo việc xây dựng đội ngũ doanh nhân khu vực ngoài quốc doanh như thế nào? Đó là vấn đề phải giải quyết.

Ngay trong khu vực doanh nghiệp nhà nước cũng đang diễn ra những biến động mạnh về cán bộ. Số lượng doanh nghiệp nhà nước đã giảm mạnh và xu hướng này đang tiếp diễn. Cán bộ trong khu vực này từ những người quản lý sản xuất theo kế hoạch từ trên giao hoặc người “nội trợ của xã hội” trước đây, nay trở thành những nhà kinh doanh theo đúng nghĩa, hoạt động cạnh tranh bình đẳng trên thị trường trong nước và quốc tế. Vai trò, địa vị, tính chất hoạt động của họ đã thay đổi một cách cơ bản so với trước. Vì vậy không thể không thay đổi tiêu chuẩn đặt ra đối với họ và phương thức thực hiện công tác cán bộ đối với đội ngũ này. Việc xoá bỏ cơ chế chủ quản của các bộ làm thay đổi mối quan hệ bộ - doanh nghiệp trong công tác cán bộ. Tuy một số mô hình đã được thực hiện, nhưng chưa có mô hình nào là thích hợp.

Hai là, sự phát triển mạnh mẽ của bộ phận trí thức “làm nghề tự do”, số lượng ngày càng đông, hoạt động trên nhiều lĩnh vực: văn hoá, nghệ thuật, giáo dục, y tế, báo chí, luật pháp, tư vấn và các dịch vụ khác. Đội ngũ này tuy có một số hạn chế, nhưng trên một số lĩnh vực họ đã có những ưu thế về trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và quan hệ quốc tế; đang trở thành một lực lượng có vị trí và tiếng nói quan trọng trong xã hội. Đội ngũ này thường xuyên được bổ sung từ những nhà chuyên môn về hưu hoặc thôi làm việc ở cơ quan nhà nước, Việt kiều và người nước ngoài. Họ không “nằm trong biên chế” của ai, nên cũng không trực tiếp phụ thuộc vào bộ máy cả về tinh thần lẫn vật chất. Họ có phải là cán bộ không và có cần lãnh đạo xây dựng đội ngũ này không hay để phát triển theo kiểu tự phát? Nếu câu trả lời là “có” thì thực hiện sự lãnh đạo đối với họ thế nào?

Ba là, sự thay đổi tính chất và cơ cấu trong tập hợp cán bộ công nhân viên chức trước đây. Hiện nay, người đến tuổi lao động tự chọn ngành, chọn nghề. Họ tự trả tiền đào tạo, do đó tự do chọn nơi làm việc. Trong số không nhiều những người vào làm việc trong khu vực nhà nước, chỉ có một bộ phận nhỏ trở thành công chức, còn đại bộ phận là lao động ký hợp đồng dài hạn. Thực tế đó làm cho đa số những người mới gia nhập đội ngũ cán bộ, viên chức có địa vị trên thực tế là người tự do bán sức lao động trên thị trường lao động, nơi nào trả giá cao thì thu hút được lao động có chất lượng cao, nơi nào trả giá thấp thì thu hút được lao động có chất lượng thấp. Khái niệm tinh thần làm chủ không hoàn toàn phù hợp đối với họ. Khu vực nhà nước ngày càng khó thu hút chất xám. Chất xám bị hút mạnh ra nước ngoài, vào các khu vực ngoài nhà nước. Ngay trong khu vực nhà nước thì sự di chuyển cán bộ giữa sản xuất, sự nghiệp, dịch vụ, hành chính nhà nước… vốn trước đây là bình thường, thì nay đã thay đổi. Thực tế là trong điều kiện hiện nay ít công nhân ưu tú có thể trở thành người lãnh đạo như trước đây(3).

2. Từ  thực tế trên, có thể rút ra một số điều sau đây:

Một là, thực tế đòi hỏi phải thay đổi khái niệm cán bộ. Nếu vẫn quan niệm rằng đội ngũ cán bộ bao gồm cán bộ lãnh đạo, cán bộ khoa học, chuyên gia, cán bộ quản lý doanh nghiệp thì trong điều kiện mới phải mở rộng đối tượng, không chỉ bao gồm những người hoạt động trong khu vực nhà nước, lực lượng vũ trang mà cả trong các khu vực tư nhân, hợp tác với nước ngoài, người “làm nghề tự do”... Đối tượng thay đổi đòi hỏi phải đổi mới phương thức lãnh đạo công tác cán bộ và quản lý đội ngũ cán bộ của Đảng. Đối với mỗi loại phải có phương thức lãnh đạo công tác cán bộ và quản lý đội ngũ cán bộ một cách thích hợp. Trong việc thực hiện nguyên tắc “Đảng thống nhất lãnh đạo công tác cán bộ và quản lý đội ngũ cán bộ” thì vấn đề “thống nhất lãnh đạo” sẽ phù hợp chung, còn vấn đề “thống nhất quản lý” thì có lẽ chỉ thực hiện đầy đủ với đội ngũ cán bộ lãnh đạo trong hệ thống chính trị. 

Hai là, phải thừa nhận và khuyến khích sự di chuyển cán bộ giữa các khu vực. Khi khu vực kinh tế tư nhân và đội ngũ trí thức “làm nghề tự do” phát triển về mọi mặt thì trong đó sẽ xuất hiện những người ưu tú, có đủ phẩm chất và năng lực tham gia bộ máy lãnh đạo nhà nước, đoàn thể, các tổ chức xã hội. Ngược lại, từ khu vực nhà nước sẽ có nhiều người chuyển sang làm doanh nhân. Đây là một quá trình di chuyển “tự nhiên”, lành mạnh. Đảng phải lãnh đạo quá trình này. Phải xoá bỏ những rào cản về cơ chế, tổ chức và tâm lý hiện tồn tại hữu hình và vô hình trong xã hội, trong bộ máy ngăn cản quá trình này. Có lẽ đây cũng là một con đường để thực hiện chủ trương “có lên, có xuống”, “có vào, có ra” lâu nay đề ra nhưng không thực hiện được.

Ba là, điều kiện mới đòi hỏi phải đổi mới nhận thức, đổi mới cách tiếp cận và thực hiện đúng những vấn đề có tính nguyên tắc trong công tác cán bộ như: vấn đề dân chủ trong công tác cán bộ; vấn đề Đảng thống nhất lãnh đạo công tác cán bộ và quản lý đội ngũ cán bộ đi đôi với phát huy trách nhiệm của các tổ chức và người đứng đầu các tổ chức trong hệ thống chính trị về công tác cán bộ; mối quan hệ giữa Đảng và nhân dân, giữa tổ chức đảng và bộ máy nhà nước, giữa cấp trên và cấp dưới trong công tác cán bộ.

Bốn là, sự thống nhất lãnh đạo công tác cán bộ phải hướng tới phát triển tài năng của đất nước, quy tụ rộng rãi được đội ngũ cán bộ hùng hậu, có thực đức, thực tài trên mọi lĩnh vực hoạt động của xã hội, trong cũng như ngoài khu vực nhà nước. Đó là tiền đề đảm bảo sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước. Đội ngũ đông đảo đó có thể có chính kiến khác nhau, nhưng có điểm chung là thực lòng yêu nước, có tinh thần công dân, tôn trọng luật pháp và nhất thiết phải có tài trí trên lĩnh vực hoạt động của mình ở tầm đủ đảm bảo khả năng cạnh tranh phát triển của đất nước trong điều kiện mới. Họ phải được đảm bảo về đời sống vật chất và tinh thần để có thể đem tài năng và nhiệt tâm phục vụ đất nước mà không phải đi kiếm sống bằng việc làm thuê cho nước ngoài. Đội ngũ ấy cần có những tri thức trên rất nhiều lĩnh vực mới mẻ, ở tầm đỉnh cao đủ sức giải quyết những vấn đề đặt ra đối với đất nước trong thời đại cách mạng khoa học - công nghệ, cạnh tranh phát triển khốc liệt, các tranh chấp quốc tế diễn ra thường xuyên trên mọi lĩnh vực. Đội ngũ ấy có điểm xuất phát, lứa tuổi, điều kiện trưởng thành khác nhau, nhưng rõ ràng là thế hệ cán bộ trẻ, có nhân cách, có tài năng, được đào tạo ở trình độ hiện đại có ưu thế nhất. Trong đội ngũ ấy không có chỗ đứng cho những người ngoài miệng nói về lòng trung thành với đất nước và CNXH, nhưng trên thực tế thì chỉ lo vun vén lợi ích và địa vị của mình, không hiểu biết công việc, vô trách nhiệm, tài trí kém cỏi, quan liêu, tham nhũng. Nếu trong cơ chế kinh tế tập trung bao cấp hoặc trong giai đoạn chuyển đổi, tác hại của việc sử dụng những cán bộ như vậy còn phần nào bị che lấp, thì ngày nay, trong thử thách khắc nghiệt của cạnh tranh trong nước và thế giới thời kỳ hội nhập quốc tế, trong nhà nước pháp quyền, những yếu kém sẽ phải trả giá đắt, chịu thất bại, thua thiệt mà đất nước không thể chịu nổi. Và như vậy cũng phải khắc phục ngay những yếu kém kìm hãm sự phát triển của đội ngũ cán bộ như chủ nghĩa bình quân, cào bằng, bệnh hẹp hòi, ô dù, cục bộ địa phương, bệnh chạy theo bằng cấp hình thức… trong công tác cán bộ.

___

(1) Mà trên thực tế gần như toàn bộ lao động trí óc trong xã hội, vì các khu vực ngoài nhà nước và ngoài tập thể đều quá nhỏ nhoi và bị hạn chế về mọi phương diện. (2) Thời kỳ này sử dụng rất  phổ  biến thuật ngữ “cán bộ công nhân viên chức” để chỉ tất cả những người này. Cùng với nó là khái niệm “công nhân trong biên chế”. (3) Hầu hết các cơ quan đều tuyển dụng lao động tốt nghiệp đại học bằng chính quy; hầu hết học viên các lớp đại học tại chức đều là cán bộ đi học để đạt chuẩn có bằng đại học, hoặc những học sinh phổ thông không đỗ đại học chính quy.