Mỗi bộ phận của hệ thống chính trị nước ta (Đảng, Nhà nước, mặt trận và các đoàn thể chính trị-xã hội) tổ chức và hoạt động theo quy định riêng (điều lệ, luật…), nhưng có mối liên quan rất gắn bó với tính cách là một bộ phận trong hệ thống chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng. Điều đó đặt ra yêu cầu khách quan phải phối hợp các mặt hoạt động của các bộ phận, kể cả trong lĩnh vực tổ chức và sinh hoạt nội bộ. Trong phạm vi bài này, xin tập trung trao đổi vấn đề thời điểm tổ chức đại hội đảng (đại hội đại biểu toàn quốc và đại hội các cấp), tổ chức bầu cử các cơ quan và chức danh nhà nước và chính quyền các cấp (Quốc hội, HĐND, các cơ quan và chức danh do Quốc hội, HĐND bầu...) (sau đây gọi tắt là bầu cử nhà nước), tổ chức đại hội mặt trận và các đoàn thể chính trị-xã hội (sau đây gọi tắt là đại hội đoàn thể).

Nhiều ý kiến nhận xét rằng ở nước ta thời gian đại hội đảng các cấp, bầu cử nhà nước, đại hội đoàn thể là quá dài. Ví dụ trong nhiệm kỳ này, dù đã hạn chế nhưng khoảng thời gian từ đại hội đảng đến bầu cử chính quyền ở cơ sở là hai năm, ở cấp trung ương là hơn một năm. Tình hình đó làm phát sinh một số hệ quả: Hạn chế tính kịp thời  cụ thể hoá các nghị quyết của đại hội đảng của bộ máy nhà nước; hạn chế tính đồng bộ trong việc đổi mới nhân sự. Một bộ phận khá đông cán bộ được chuẩn bị, sau đại hội chậm được giao nhiệm vụ mới. Một số cán bộ tiếp tục làm việc trong giai đoạn “quá độ” trên cương vị cũ. Rút cục, vai trò của cả hai bộ phận cán bộ đều bị hạn chế. Nhiều nơi, thời gian đại hội, bầu cử thường cũng là lúc chờ đợi, nghe ngóng, thiếu quyết liệt trong hành động. Đó là chưa kể những phí tổn không nhỏ về tiền của và lao động để phục vụ cho đại hội, bầu cử kéo dài.

Vì vậy, chủ trương khắc phục tình hình này là rất đúng đắn, cần được nghiên cứu đầy đủ để sớm thực hiện tốt.

Thứ tự nào là hợp lý?

Thứ tự tổ chức đại hội đảng, bầu cử chính quyền, đại hội đoàn thể hiện nay là: Trước hết tiến hành đại hội đảng các cấp từ cơ sở đến đại hội đại biểu toàn quốc, sau đó chuẩn bị và tiến hành bầu cử nhà nước và đại hội đoàn thể. Thứ tự này tuy có một số nhược điểm, nhưng trong điều kiện hiện nay vẫn là hợp lý hơn cả vì: Một là, đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng thông qua trách nhiệm lãnh đạo của cấp uỷ. Sự lãnh đạo của Đảng đối với hệ thống chính trị là thống nhất, liên tục, không chia cắt; nhưng chỉ cấp uỷ do đại hội bầu ra, là cơ quan lãnh đạo giữa hai kỳ đại hội mới có trách nhiệm và tư cách đầy đủ trong việc lãnh đạo thực hiện nghị quyết đại hội, lãnh đạo cụ thể hoá nghị quyết thành luật pháp, chính sách, tổ chức bộ máy, sắp xếp cán bộ để thực hiện thành công nghị quyết. Hai là, trong điều kiện hiện tại và theo thông lệ, thứ tự này là thuận tiện hơn việc xây dựng cơ cấu cấp uỷ, nhất là dự kiến giới thiệu uỷ viên để được bầu giữ cương vị lãnh đạo trong bộ máy nhà nước và đoàn thể. Kết quả bầu cử trong đại hội đảng (có trước khi bầu cử Quốc hội, HĐND, trước đại hội đoàn thể) có khi trở thành điều kiện quyết định trong thực tế để được giới thiệu bầu giữ trách nhiệm lãnh đạo trong chính quyền, đoàn thể.

Vì vậy, xét một cách khách quan, tổ chức đại hội đảng trước bầu cử nhà nước và đại hội các đoàn thể là cần thiết.

Tuy nhiên, cũng cần phải thấy những nhược điểm của thứ tự này, để có các biện pháp phần nào khắc phục. Nhìn một cách chung nhất, các quyết định của đại hội đảng thể hiện tập trung những nội dung cơ bản nhất nhiệm vụ chính trị và nhân sự của mỗi địa phương, nó phải thu hút được trí tuệ của cán bộ, đảng viên và nhân dân trong địa phương đó, trên cơ sở phát huy cao độ dân chủ từ dưới lên. Việc này được thực hiện thông qua đại hội đảng cấp dưới, thông qua việc lấy ý kiến trong một số cơ quan nhà nước, mặt trận và đoàn thể, trong nhân dân. Nhưng có lẽ bầu cử cơ quan nhà nước, đại hội các đoàn thể là hoạt động có ý nghĩa dân chủ sâu rộng nhất của các tổ chức đó, đồng thời cũng là hình thức lấy ý kiến dân chủ, sâu sắc, cụ thể và hiệu quả nhất, vì đó là dịp để mỗi tổ chức chủ động bàn bạc và quyết định các nhiệm vụ của mình, lựa chọn nhân sự; thông qua đó đóng góp vào sự chuẩn bị và kết quả đại hội đảng. Nhưng vì tổ chức sau đại hội đảng nên các hình thức sinh hoạt này nặng về quán triệt, cụ thể hoá những quyết định của đại hội đảng. Về công tác nhân sự, nếu tổ chức bầu cử nhà nước hoặc đại hội đoàn thể trước thì thông qua kết quả bầu cử, tổ chức đảng nắm chắc hơn sự tín nhiệm (của cử tri, đoàn viên, hội viên…) đối với nhân sự dự kiến giới thiệu tham gia cấp uỷ; thực hiện tốt hơn quyết định tập trung của đại hội đảng và cấp uỷ trên cơ sở phát huy dân chủ, đề cao trách nhiệm của các tổ chức trong hệ thống chính trị và người đứng đầu tổ chức.

Để hạn chế nhược điểm này, trong quá trình chuẩn bị đại hội đảng, cả trong việc xây dựng nhiệm vụ trên các mặt hoạt động và công tác nhân sự cần hết sức coi trọng những biện pháp phát huy dân chủ trong nhân dân, trong mỗi tập thể lao động, cán bộ, nhân viên, trong tổ chức bộ máy chính quyền, đoàn thể cấp dưới và cùng cấp; khéo kết hợp quá trình này với công tác chuẩn bị bầu cử cơ quan nhà nước, đại hội đoàn thể…

Có thể hình dung rằng, trong thời gian không xa nếu thực hiện tốt tinh thần Đại hội X của Đảng “xem xét giới thiệu để bầu cử hoặc bổ nhiệm những người thực sự có đức, có tài, có tâm huyết với đất nước vào các chức vụ trong cơ quan nhà nước các cấp, không phân biệt người ngoài Đảng hay trong Đảng” và chủ trương đổi mới cơ cấu nhân sự đại biểu Quốc hội và HĐND theo hướng tăng tỷ lệ đại biểu chuyên trách, giảm tỷ lệ đại biểu hoạt động trong cơ quan hành pháp thì có thể mối quan hệ về cơ cấu nhân sự cấp uỷ và bố trí cán bộ lãnh đạo chính quyền và đoàn thể trong hệ thống chính trị cùng cấp sẽ linh hoạt hơn. Khi đó việc tham gia cấp uỷ, được bầu vào Quốc hội, HĐND… không phải là điều kiện tiên quyết đối với phần lớn chức vụ lãnh đạo chính quyền, đoàn thể (ngoại trừ một số vị trí chủ chốt), sẽ có thêm điều kiện để đổi mới phương thức hiện hành trong việc xây dựng cấp uỷ và bộ máy lãnh đạo của hệ thống chính trị, giảm bớt tính phức tạp và thời gian trong công tác nhân sự, góp phần hạn chế việc một số người tìm cách tham gia cấp uỷ nhằm mưu cầu địa vị lãnh đạo trong bộ máy của hệ thống chính trị. Khi đó, những nhược điểm đã nói của việc tổ chức đại hội đảng các cấp trước bầu cử nhà nước và đại hội các đoàn thể sẽ được hạn chế đáng kể.

Mặt khác, cũng cần thấy rằng, nếu hiểu và vận dụng đúng tính chất về nhiệm kỳ của cấp uỷ, cơ quan nhà nước và ban chấp hành các đoàn thể và những chức danh do nó bầu ra thì cũng có thể xử lý linh hoạt hơn mối quan hệ giữa đại hội đảng, bầu cử nhà nước và đại hội đoàn thể. Xét đến cùng thì chỉ cấp uỷ, Quốc hội, HĐND các cấp và ban chấp hành các đoàn thể mới có nhiệm kỳ đúng nghĩa của nó, trùng với nhiệm kỳ đại hội do điều lệ quy định (đối với tổ chức đảng, đoàn thể), hoặc giữa hai cuộc bầu cử do luật định (đối với Quốc hội, HĐND). Còn các cơ quan và chức danh được bầu ra bởi cấp uỷ, Quốc hội, HĐND các cấp và ban chấp hành các đoàn thể đều không có nhiệm kỳ đúng nghĩa, lại càng không có nhiệm kỳ trùng với nhiệm kỳ của tổ chức bầu ra nó. Xét về nguyên tắc, cấp uỷ, Quốc hội, HĐND và ban chấp hành các đoàn thể có thể bãi miễn các cơ quan và chức danh do nó bầu ra vào bất cứ lúc nào thấy cần thiết, theo đúng trình tự quy định. Khi điều này trở thành phổ biến, phải chăng sẽ giảm bớt yêu cầu thay đổi đồng thời các chức danh lãnh đạo trong các bộ phận của hệ thống chính trị?