Báo cáo Chính trị tại Đại hội X của Đảng, ở mục X về phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể nhân dân, chỉ rõ: “Nhà nước ban hành cơ chế để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện xã hội”, và tại mục XII - Đổi mới, chỉnh đốn Đảng, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng, tiếp tục nhấn mạnh: “Xây dựng quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị-xã hội và nhân dân đối với việc hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách, quyết định lớn của Đảng và việc tổ chức thực hiện, kể cả đối với công tác tổ chức và cán bộ”.

Đảng ta chủ trương nâng cao vai trò giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân tham gia xây dựng chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, góp phần hoàn thiện các chủ trương, chính sách, pháp luật sát hợp với thực tiễn của đời sống xã hội, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của các tầng lớp nhân dân. Đồng thời, thông qua hoạt động giám sát, phản biện xã hội mà nâng cao vai trò của Mặt trận trong việc tập hợp quần chúng, xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, nâng cao năng lực, sức chiến đấu của Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân. Quá trình đổi mới hệ thống chính trị đảm bảo Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị-xã hội thật sự là các tổ chức đại biểu cho tiếng nói, lợi ích, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân và thực hiện chức năng phản biện, giám sát xã hội đối với hoạt động của các cơ quan đảng, nhà nước; khắc phục tình trạng hành chính hóa, quan liêu hóa của các tổ chức, cơ quan đó.

Vai trò phản biện xã hội của Mặt trận và các đoàn thể là một nhiệm vụ mới, khó và cũng rất nhạy cảm, do đó, hoạt động phản biện này nhất thiết phải đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng và quy định của Nhà nước. Vì vậy, Đảng nên có nghị quyết hoặc chỉ thị chuyên đề; Nhà nước cần thể chế hóa bằng văn bản pháp luật, quy định rõ về đối tượng, phạm vi, nội dung, hình thức, cơ chế cụ thể và điều kiện bảo đảm để Mặt trận thực hiện tốt vai trò phản biện xã hội. ở đây, xin nêu một số nội dung liên quan việc thực hiện nhiệm vụ phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam:

Phạm vi nội dung phản biện xã hội mà Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện là: phản biện những chủ trương, chính sách, pháp luật có liên quan đến quyền, nghĩa vụ và lợi ích chính đáng của các tầng lớp nhân dân, đến tổ chức bộ máy và cán bộ chủ chốt trong hệ thống chính trị, những chính sách cụ thể đối với các giai cấp, các tầng lớp xã hội, các dân tộc, các tôn giáo và người Việt Nam ở nước ngoài; quyền và trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; kế hoạch, chương trình và những chính sách cụ thể về kinh tế-xã hội, an ninh, quốc phòng và đối ngoại.

Đối tượng được nhận phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị-xã hội và nhân dân là cơ quan, tổ chức của Đảng, Nhà nước ở Trung ương và địa phương có thẩm quyền xây dựng các đề án. Thời điểm phản biện xã hội được bắt đầu từ khi khởi thảo đề án.

Mặt trận và các tổ chức thành viên với tư cách là chủ thể phản biện xã hội có quyền và trách nhiệm: Chủ động đề nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền xây dựng đề án chuyển đến Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên hữu quan văn kiện khởi thảo đề án để nghiên cứu phản biện. Tổ chức phản biện, gửi kết quả phản biện đến cơ quan, tổ chức hữu quan để giải quyết. Cơ quan, tổ chức có thẩm quyền xây dựng đề án trả lời bằng văn bản về việc tiếp thu hay không tiếp thu nội dung phản biện của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên hữu quan. Trường hợp cơ quan, tổ chức được phản biện không tiếp thu kết quả phản biện thì Mặt trận có quyền kiến nghị lên cơ quan, tổ chức cấp trên trực tiếp, hoặc cơ quan tổ chức có thẩm quyền xem xét, quyết định. Mặt trận và các tổ chức thành viên được bảo đảm các điều kiện cần thiết để thực hiện phản biện và chịu trách nhiệm trước nhân dân về nội dung phản biện của tổ chức mình.

Cơ quan, tổ chức được phản biện có thể tổ chức đối thoại với chủ thể phản biện về những nội dung, kiến nghị phản biện khi cần làm rõ; cung cấp đầy đủ thông tin, tài liệu liên quan nội dung phản biện của đề án theo yêu cầu của chủ thể khi thực hiện phản biện và cấp kinh phí từ đề án để thực hiện phản biện xã hội.

Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều nơi, nhiều lúc công tác mặt trận nặng tính hình thức. Mặt trận chưa thực sự được tạo điều kiện để các hoạt động giám sát diễn ra có hiệu quả. Nhiều khi cán bộ đứng đầu cơ quan Mặt trận các cấp ở địa phương là người nhiều tuổi từ cấp ủy, chính quyền chuyển sang. Số đồng chí này thường có hạn chế một số mặt nên giải quyết công việc nội bộ rất trì trệ, khó thực thi được những hoạt động giám sát cho đến nơi đến chốn. Trong khi đó, cán bộ trẻ, năng động thấy công tác mặt trận khó khăn nên tìm cách chuyển đi cơ quan khác. Mặt khác, cơ sở vật chất rất thiếu, chỉ đủ để duy trì một số hoạt động mang tính sự vụ. Cơ quan Mặt trận được cung cấp thông tin chậm và thiếu tính toàn diện. Nhiều trường hợp Mặt trận được xin ý kiến nhưng cũng chỉ là hình thức.

Để phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc trong phản biện xã hội và giám sát xây dựng Đảng, cần phải tiến hành đồng bộ nhiều giải pháp:

Các cấp ủy đảng cần bố trí cán bộ trẻ, có năng lực về làm công tác Mặt trận. Cán bộ Mặt trận cần được luân chuyển sang công tác đảng, chính quyền theo nhiệm kỳ. Mặt trận ở cả 4 cấp đều có cán bộ biên chế và kiêm nhiệm. Số cán bộ này được đào tạo, tập huấn định kỳ, bồi dưỡng chuyên đề và được đãi ngộ thỏa đáng.

Các cấp ủy đảng phải nắm vững Luật Mặt trận Tổ quốc và phát huy dân chủ mạnh mẽ; có cơ chế phối hợp công tác cụ thể, thường xuyên.

Cần tăng cường cơ sở vật chất cho Mặt trận. Nguồn tài chính để thực hiện phản biện xã hội do ngân sách cấp và từ tài trợ của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong nước.

Mặt trận Tổ quốc phải coi việc giám sát, xây dựng Đảng là hoạt động trọng tâm, thường xuyên. Để hoạt động giám sát diễn ra sâu, rộng, cần có những hình thức tiếp nhận sự phản ánh dư luận (như đặt hòm thư) và sử dụng hiệu quả hệ thống truyền thông.

Trong giám sát tránh làm cản trở nhân tố năng động, sáng tạo; chọn điểm để thử nghiệm các hoạt động giám sát và thường xuyên rút kinh nghiệm. Thông qua ban thanh tra nhân dân ở ba cấp địa phương để Mặt trận chỉ đạo hoạt động giám sát vừa chuyên và vừa mở rộng, vừa có tính khoa học, vừa có tính thực tiễn và xã hội. Ngoài các chuyên gia là thành viên 8 Hội đồng tư vấn trên các lĩnh vực: Dân chủ - pháp luật, kinh tế, văn hóa-xã hội, khoa học và giáo dục, đối ngoại nhân dân và kiều bào, tôn giáo và dân tộc, hoạt động giám sát, phản biện xã hội cần khai thác trí tuệ của lực lượng cộng tác viên và đoàn viên, hội viên. ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên thường xuyên tổng hợp ý kiến, đề nghị, kiến nghị của cử tri, các tầng lớp nhân dân để làm tốt vai trò phản biện xã hội và giám sát, xây dựng Đảng. Quá trình tổ chức phản biện xã hội phải bảo đảm tính đảng, tính nhân dân; tính trung thực; tính khoa học, khách quan và thiết thực. Mặt khác, các kiến nghị phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên phải được cơ quan, tổ chức có thẩm quyền tiếp thu và giải trình đầy đủ trước khi đề án được ban hành. Có như vậy, hoạt động phản biện của Mặt trận mới thật sự góp phần làm cho chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước sát hợp với thực tiễn của đời sống xã hội, đáp ứng tốt nhất yêu cầu của công cuộc đổi mới toàn diện đất nước trong thời kỳ hội nhập quốc tế.