Hội nghị lần thứ 5, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX đã ra Nghị quyết số 17-NQ/TW, ngày 18-3-2002 về “Đổi mới và nâng cao chất lượng hệ thống chính trị ở cơ sở xã, phường, thị trấn”. Sau đó, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 85/2002/QĐ-TTg, ngày 28-6-2002 ban hành Kế hoạch thực hiện Nghị quyết số 17 của Trung ương. Căn cứ vào Nghị quyết và Kế hoạch trên, ngày 6-12-2002, Bộ trưởng Bộ Nội vụ đã ký Quyết định ban hành “Quy chế tổ chức và hoạt động của thôn và tổ dân phố”. Đến nay đã hơn ba năm thực hiện các nghị quyết, quyết định của Trung ương về việc nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị (HTCT) ở cơ sở xã, phường, thị trấn. Trong đó, có việc xây dựng, củng cố, nâng cao chất lượng hoạt động của các tổ chức chính trị, xã hội ở thôn, làng, ấp, bản, buôn, phum, sóc (sau đây gọi chung là thôn), tổ dân phố, khu phố, khóm (gọi chung là tổ dân phố), đã cho thấy nhiều ưu điểm, tạo được những chuyển biến tích cực, nhưng cũng có cả những khó khăn, bất cập nảy sinh.

Những ưu điểm đang được phát huy.

1. Tại xã, phường, thị trấn các đoàn thể chính trị-xã hội được thành lập ở thôn, tổ dân phố là các chi hội như chi đoàn TNCS Hồ Chí Minh, chi hội phụ nữ, chi hội người cao tuổi, chi hội cựu chiến binh... tương tự như chi bộ trực thuộc đảng ủy xã, phường, thị trấn; tổ trưởng tổ dân phố, trưởng thôn chịu sự lãnh đạo của chi bộ thôn, chi bộ tổ dân phố và sự quản lý, điều hành của UBND xã, phường. Điều đó đã tạo cho các tổ chức cấp xã, phường gắn với địa bàn thôn, tổ dân phố, giảm bớt tình trạng quan liêu, hoạt động theo kiểu hành chính.

2. Quy mô tổ dân phố được tổ chức lại với tổng số hộ không quá đông như trước giúp cho việc quản lý hành chính, xã hội, triển khai thực hiện các chủ trương, chính sách, chương trình, kế hoạch của cấp trên thêm thuận lợi.

3. Các chi hội đoàn thể chính trị-xã hội ở thôn, tổ dân phố được gắn với chi bộ đảng, tạo thành HTCT thống nhất từ xã, phường đến địa bàn dân cư. Nhờ đó, sự lãnh đạo của cấp ủy, tổ chức đảng sâu sát, nắm bắt kịp thời và giải quyết thiết thực các công việc, những tâm tư, nguyện vọng của nhân dân; mối quan hệ giữa tổ chức đảng, chính quyền với nhân dân gần gũi, gắn bó mật thiết hơn. Từ đó, công tác xây dựng chi bộ, kết nạp đảng viên ở cụm dân cư có tiến bộ.

Những khó khăn, hạn chế cần được khắc phục.

1. Theo tinh thần của Điều 3, Điều 13 Quy chế tổ chức và hoạt động của thôn, tổ dân phố ban hành kèm theo Quyết định số 13/2002/QĐ-BNV của Bộ trưởng Bộ Nội vụ thì ban công tác mặt trận được hình thành tương ứng với tổ dân phố, thôn, chịu sự chỉ đạo hoạt động của ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã, phường. Trong khi các đoàn thể chính trị-xã hội khác lại được tổ chức tương ứng với chi bộ, chịu sự lãnh đạo trực tiếp về mọi mặt của chi bộ. Đây là điều đã tạo nên sự khập khiễng, thiếu thống nhất trong quá trình lãnh đạo của cấp ủy, chi bộ và sự phối hợp thực hiện các chủ trương, chính sách, kế hoạch giữa các chi hội đoàn thể với tổ dân phố, với ban công tác mặt trận ở cụm dân cư.

2. Hiện nay vẫn còn tình trạng một chi bộ ở cụm dân cư phải lãnh đạo từ 4 đến 10 tổ dân phố trở lên (ở Đà Nẵng đến thời điểm tháng 4-2006 còn tới 234 chi bộ thuộc dạng này). Quy mô tổ dân phố tuy đã được tổ chức lại, nhưng mỗi tổ vẫn còn khoảng 60 đến 80 hộ dân. Do đó, mỗi khi họp tổ dân phố thì không có nơi đủ chỗ ngồi. Nơi nào ở gần cơ quan nhà nước, đơn vị quân đội thì mượn được hội trường, nếu không, đa số phải họp ngoài trời.

3. Kinh phí hoạt động của các tổ chức ở thôn, tổ dân phố hầu như không được bố trí trong ngân sách của chính quyền địa phương, mà phần nhiều phải “tùy cơ ứng biến”, theo khả năng vận dụng linh hoạt của mỗi địa phương. Nói cách khác, kinh phí hoạt động của các đoàn thể chính trị-xã hội ở thôn, tổ dân phố vẫn đang trong cơ chế “xin-cho”.

Đôi điều trao đổi, kiến nghị.

Thứ nhất: Cần có quy định thống nhất về kinh phí hoạt động và chế độ phụ cấp đối với đội ngũ cán bộ này. ở TP. Đà Nẵng, từ nhiều năm nay đã áp dụng một cơ chế thống nhất đối với đội ngũ cán bộ thôn, tổ dân phố. Theo đó, hằng năm thành phố đã chi khoảng 15 tỷ đồng từ ngân sách để phụ cấp cho hơn 9.500 cán bộ hoạt động ở thôn và tổ dân phố. Đến thời điểm tháng 4-2006, mỗi tháng bí thư chi bộ, tổ trưởng dân phố được hưởng phụ cấp 150.000 đồng; phó bí thư chi bộ, tổ phó dân phố và chi hội trưởng các đoàn thể, trưởng ban công tác mặt trận được phụ cấp 120.000 đồng. Các chức danh trên, nhưng hoạt động ở thôn, mỗi đồng chí được tăng thêm 30.000 đồng/tháng. Tuy mức phụ cấp không lớn, nhưng phần nào cũng thể hiện sự quan tâm của các cấp ủy đảng, chính quyền địa phương đối với cán bộ cơ sở, góp phần động viên anh chị em nâng cao tinh thần trách nhiệm, thái độ tận tụy với nhiệm vụ, với việc triển khai thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước và chỉ thị, nghị quyết của cấp trên cũng như nhiệm vụ chính trị cụ thể của địa phương.

Thứ hai: Cấp có thẩm quyền cần nghiên cứu, dành quỹ đất hợp lý và đầu tư kinh phí xây dựng ở mỗi thôn, cụm dân cư ở khu phố một nhà văn hóa kết hợp làm trụ sở họp dân triển khai các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước và nhiệm vụ của cấp trên. Đây cũng là nơi để hội viên, đoàn viên các chi hội đoàn thể chính trị-xã hội sinh hoạt, bàn thảo quyết định nội dung, chương trình hoạt động của đoàn thể mình.

Thứ ba: Để bảo đảm sự thống nhất lãnh đạo, điều hành và sự phối hợp thực hiện nhiệm vụ chính trị giữa các chi hội đoàn thể chính trị-xã hội thì ban công tác mặt trận nên tổ chức tương ứng với các đoàn thể chính trị-xã hội, chịu sự lãnh đạo trực tiếp của chi bộ thôn, tổ dân phố, hoặc chi bộ xã, phường, thị trấn (nếu ở thôn, tổ dân phố chưa có chi bộ). Thiết nghĩ, cần có sự sửa đổi, bổ sung Nghị định số 79-2003/NĐ-CP ngày 7-7-2003 của Chính phủ và Quyết định số 13/2002/QĐ-BNV ngày 6-12-2002 của Bộ trưởng Bộ Nội vụ cho phù hợp với tinh thần trên. Không như vậy, sẽ diễn ra tình trạng đảng ủy xã, phường lãnh đạo khu dân cư thôn và tổ dân phố thông qua chi bộ, trong khi ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã, phường triển khai thực hiện chỉ thị, nghị quyết của cấp ủy đảng lại xuống thẳng ban công tác mặt trận thôn hoặc tổ dân phố mà không cần qua chi bộ ở khu dân cư. Điều này trong thực tế đã xảy ra chuyện “trống đánh xuôi, kèn thổi ngược”. Theo chúng tôi, ban công tác mặt trận thôn, tổ dân phố nên tổ chức tương ứng như các đoàn thể chính trị-xã hội khác, chịu sự lãnh đạo trực tiếp của chi bộ thôn, tổ dân phố và có từ 7 đến 13 ủy viên để tiện cho việc phân công phụ trách các tổ dân phố.

Từ thực tiễn hoạt động của các tổ chức ở thôn, tổ dân phố thuộc quận Sơn Trà và của TP. Đà Nẵng, xin có đôi điều suy nghĩ, trao đổi, với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của HTCT ở cơ sở.