Gia đình - tổ ấm: Nơi ươm mầm nhân cách ( 16/06/2020)


1 Bạn tôi than phiền: “Mấy năm nay rồi, bữa cơm tối hằng ngày chỉ trơ trọi có mình và bà xã, hai cái thân già”. Tôi thú thật: “Mình cũng chẳng hơn!” Con cái lớn lên, đứa đi dạy học, đứa đi công trường, hết dự án này đến công trình khác. Nay mấy đứa cháu nội, ngoại cũng vậy. Sáng dậy, ăn sáng xong, mỗi đứa một nơi. Một ngày dài căn nhà chỉ còn hai bóng già vào ra. Lắm lúc nhà như nhà trọ, vì về đến nhà thì chúng bật ti vi, mở in-tơ-nét, tay cầm điện thoại rồi mỗi đứa một góc. Có khi chẳng ai nói với ai một câu. Theo Báo cáo Digital Marketing Việt Nam năm 2019: 64 triệu người dùng in-tơ-nét; 58 triệu người dùng mạng xã hội trên thiết bị di động. Hình ảnh phổ biến của văn hóa gia đình thời @ là buổi tối mỗi người dán mắt vào điện thoại của mình. Chiếc điện thoại kéo người xa lại gần, tách người gần ra xa. Ngồi cạnh nhau mà không có gì để nói, vì chia sẻ đã có mạng xã hội với thế giới ảo.

Hình ảnh gia đình thiếu sự liên kết như trên không chỉ ở Việt Nam mà là hình ảnh chung của nhiều gia đình trên thế giới. Đó là mặt trái của quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa toàn cầu. Tính ra, điện thoại thông minh và mạng xã hội đã lấy đi một phần ba thời gian rảnh của con người trên thế giới. Rõ ràng con người bây giờ bị sức ép từ nhiều mặt, cám dỗ từ nhiều phía. Các thành viên trong gia đình gắn kết lỏng lẻo, có xu hướng rời xa, không có trách nhiệm với nhau là một thực tế của toàn nhân loại. Phải chăng vì lo lắng cho tình trạng trên nên thế giới đã có Ngày của cha, Ngày của mẹ? Gia đình, một nhân tố xã hội không thể tách rời với sự tồn tại và phát triển của mỗi con người!

2 Dẫu muốn hay không thì ai cũng nhận ra rằng, hình ảnh gia đình theo nếp xưa đã không còn nguyên vẹn. Xung đột giữa các giá trị truyền thống và các giá trị mới nảy sinh đã diễn ra hằng ngày. Mỗi quan hệ giữa các thành viên gia đình đã có thêm không khí dân chủ hài hòa. Sự phát triển của khoa học - công nghệ, của tiến bộ xã hội đã khẳng định vị trí của lớp trẻ. Lớp trước đã biết tôn trọng, lắng nghe lớp sau. Lớp trẻ trở thành trung tâm chú ý trong mỗi câu chuyện. Các bậc huynh trưởng quan tâm, săn sóc hơn đến học hành, việc làm, vị trí xã hội của con cái.

Tuy nhiên, cùng với những mặt tốt đẹp đó đã xuất hiện không ít những ảnh hưởng tiêu cực. Đạo đức truyền thống bị chê bai. Đồng tiền chi phối các quan hệ. Quyền lợi ích kỷ cá nhân được đề cao. Con cái không nghe lời cha mẹ. Cùng với việc không gương mẫu, nhiều bậc cha mẹ vừa ít quan tâm vừa không tôn trọng con cái, độc đoán, cứng nhắc, để lại một hình ảnh gia đình không có sức hấp dẫn với thế hệ trẻ. Ước tính, nước ta có 25 triệu gia đình. Tình trạng trẻ vị thành niên từ 12 đến 14 tuổi phạm tội ngày càng gia tăng chính là hệ lụy của cuộc sống thiếu gắn kết gia đình, thiếu quan tâm của cha mẹ đối với con cái. Theo Khổng Tử, đời người có ba nỗi khổ lớn là cái chết, tuổi già và con hư. Con cái là niềm vui lớn lao nhưng cũng có thể là nỗi tủi hổ của các bậc sinh thành.

3Đại dịch COVID-19 bùng phát đã gieo tai họa khủng khiếp đến cho nhân loại nhưng giúp ta khẳng định lại giá trị của gia đình. Gia đình, nơi trú ngụ an toàn của ta trước những biến động khôn lường của xã hội, của cuộc đời. Gia đình, nơi ta trở về nghỉ ngơi sau một ngày lao động vất vả mưu sinh. Nơi ta có những người thân yêu nhất sẵn sàng chia sẻ đói, no, vui, buồn. Gia đình, nơi ta sống thật nhất với mình. Nơi ta thực hiện nghĩa vụ người cha, người mẹ, người chồng, người vợ, người con, người cháu. Nơi ta còn rất nhiều việc phải làm. Gia đình là môi trường hình thành, nuôi dưỡng và giáo dục nhân cách của mỗi thành viên. Gia đình, nơi con người cố kết lại để bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa tốt đẹp, nơi tạo nguồn lực phục vụ sự nghiệp chung của dân tộc, cơ sở cho sự trường tồn của dân tộc. Công cha như núi Thái Sơn. Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra. Anh em như thể tay chân. Con hơn cha là nhà có phúc. Thuận vợ thuận chồng tát cạn Biển Đông. Kính trên nhường dưới... Gia đình Việt Nam được hình thành trên một hệ thống đạo đức thành văn và ở cả thể vô ngôn đã từng khắc sâu vào tâm linh ký ức mỗi con người. Ít nhiều, cơn địa chấn COVID-19 đại dịch toàn cầu lần này cũng là dịp để ta giảm bớt cuộc sống hướng ngoại, chen vai thích cánh, tìm thú vui chốn bạn bè đông đảo mà trở về với cuộc sống hướng nội bên gia đình.

4Trong gia đình Việt Nam, những người lớn tuổi, người cha, người mẹ có vai trò đặc biệt. Sử cũ nước ta cho biết nhiều vị vua quan trong triều rất nghiêm khắc trong việc răn dạy các con cháu. Quan Tư nghiệp Quốc Tử giám Nguyễn Phi Khanh dạy con trai là Nguyễn Trãi là một ví dụ. Năm 1047, giặc Minh sang xâm lược nước ta, Nguyễn Phi Khanh bị chúng bắt. Nguyễn Trãi đi theo cha đến tận Ải Nam Quan. Nguyễn Phi Khanh đã bảo con không cần theo cha nữa mà hãy trở về lo việc phục thù cứu nước. Nguyễn Trãi đã thực hiện đúng lời dạy của cha, vào Thanh Hóa gặp Lê Lợi dâng kế sách Bình Ngô, trở thành vị quân sư giúp Lê Lợi đại thắng quân Minh, giành lại độc lập cho dân tộc.

Người Pháp có câu: Tel père, tel fils (cha nào con ấy). Việt Nam có câu: Phúc đức tại mẫu. Các bậc cha mẹ thường quan tâm dạy dỗ con cái theo hình ảnh của mình. Phân tâm học cho biết: Người cha là thần tượng của người con. Cha mẹ là những người thầy đầu tiên của con cái. Giáo dục học hiện đại cho thấy: Đứa trẻ học qua hành vi của cha mẹ nhanh hơn ta tưởng tượng. Đời người thì ngắn. Nhưng “rễ” người thì dài. “Lớp cha trước lớp con sau. Đã thành đồng chí chung câu quân hành” đã là truyền thống trong đấu tranh bảo vệ và xây dựng Tổ quốc trong văn hóa Việt. A.Anh-xtanh, nhà bác học vĩ đại nói: Những điều trân quý được truyền cho thế hệ trẻ nhờ quan hệ trực tiếp giữa người với người.

Trong gia đình Việt Nam hiện nay, người đảng viên có một vai trò đặc biệt. Đại diện cho lý tưởng cao đẹp, là hiện thân của những giá trị đạo đức mới, mọi hành vi của người đảng viên có ý nghĩa nêu gương, dẫn dắt các thành viên trong gia đình. Sức cảm hóa của lý tưởng cao đẹp vẫn luôn luôn tươi mới với lớp trẻ. Những người lớn tuổi trong gia đình, các đảng viên cũng cần có những thay đổi trong cách hành xử để phù hợp với một xã hội hiện đại. Một gia đình hòa thuận, tiến bộ cũng chính là cơ sở để người đảng viên hoàn thành trách nhiệm xã hội của mình.


Ma Văn Kháng
Tạp chí Xây dựng Đảng trân trọng đăng toàn văn diễn văn bế mạc Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng do đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng đọc tại phiên bế mạc, sáng 1-2-2021.
VIDEO CLIPS
Tra cứu tạp chí in trước năm 2010: