Môi trường chính trị tác động đến quản lý nhà nước ( 16/06/2020)

             

Lịch sử thế giới chứng kiến quá trình toàn cầu hóa diễn ra ngày càng sâu rộng. Quá trình này trong mỗi giai đoạn lại có một tốc độ khác nhau và tăng theo bước tiến của nhân loại. Dù vậy, đặt trong tương quan với hoạt động quản lý của Nhà nước (QLNN), việc phân chia này có thể tạo lập những phạm vi cần thiết để nhận rõ những yếu tố quan trọng của môi trường chính trị (MTCT) trong nước và quốc tế.

1. Quan niệm về MTCT và hoạt động QLNN

MTCT là tập hợp các yếu tố bao quanh hệ thống, tác động lên hệ thống, xác định xu hướng tồn tại và trạng thái của hệ thống ấy.

MTCT trong nước là thuật ngữ nhằm nhấn mạnh đến phạm vi nội bộ quốc gia thường gồm 3 bộ phận hợp thành: chính đảng, nhà nước và tổ chức xã hội. Thành phần quan trọng của MTCT trong nước là hệ thống thể chế chứa đựng các văn bản quy phạm xác định vai trò, vị trí, nhiệm vụ, quyền hạn của chính đảng, nhà nước và tổ chức xã hội trong mối quan hệ lẫn nhau giữa 3 bộ phận này. MTCT trong nước hàm chứa cả những tập quán truyền thống, văn hóa chính trị, ý thức công dân... là những yếu tố khó nhận dạng nhưng có vai trò, sức ảnh hưởng không kém phần quan trọng.

MTCT quốc tế là thuật ngữ nhằm nhấn mạnh đến các yếu tố phát sinh từ mối quan hệ giữa các quốc gia. Môi trường này đang dần trở nên quan trọng trong bối cảnh hội nhập sâu rộng trên thế giới. Các yếu tố của MTCT quốc tế có thể ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến hệ thống chính trị của một quốc gia.

Hoạt động QLNN là quá trình tác động có ý thức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý bằng các phương tiện quản lý nhằm đạt được các mục tiêu quản lý. Hoạt động quản lý của nhà nước thể hiện đặc trưng ở mục tiêu công và cách thức, phương pháp thực hiện dựa vào quyền lực nhà nước.

2. Những ảnh hưởng của MTCT trong nước và quốc tế đến hoạt động QLNN

Xét từ góc độ lý luận về nhà nước, đây là bộ phận quan trọng cấu thành hệ thống chính trị của một quốc gia với vị trí được xác định thông qua mối quan hệ với chính đảng và xã hội. Hoạt động QLNN là trục chính cho hệ thống chính trị của mỗi quốc gia vận hành. Do vậy, MTCT ở trong nước và ngoài nước sẽ tác động đến Nhà nước và hoạt động quản lý của Nhà nước. Bên cạnh đó, quyền lực nhà nước là trung tâm của quyền lực chính trị, là đích ngắm của các chính đảng. Do vậy, hoạt động QLNN ở góc độ này được coi là công cụ của các chính đảng để nhằm thực hiện mục tiêu chính trị của mình. Hơn thế nữa, MTCT còn xác lập vị thế của công dân - đối tượng chính của hoạt động QLNN, thông qua các quyền hiến định và truyền thống văn hóa chính trị của mỗi quốc gia. Đây là những yếu tố rất quan trọng có thể hạn chế hoặc tăng cường hiệu lực của hoạt động QLNN.

Ngoài ra, nếu phân chia phạm vi hoạt động QLNN thành hai khu vực đối nội và đối ngoại, MTCT trong nước sẽ đặt ra những vấn đề cho quản lý đối nội và tương tự cho MTCT quốc tế đối với các vấn đề quản lý đối ngoại của Nhà nước. Sự phức tạp hay đơn giản, ổn định hay bất ổn của MTCT trong và ngoài nước đều ảnh hưởng to lớn đến hiệu lực, hiệu quả của hoạt động QLNN. Như vậy, MTCT trong và ngoài nước ảnh hưởng đến hoạt động QLNN trên tất cả các phương diện, từ chủ thể quản lý - Nhà nước đến đối tượng quản lý - công dân và xã hội, từ phương thức quản lý - quyền lực nhà nước đến mục tiêu quản lý - mục tiêu chính trị của đảng phái.

Số lượng chính đảng trong một quốc gia ảnh hưởng thế nào đến hiệu quả hoạt động QLNN? Điểm chung của các nhà nước hoạt động hiệu quả, xét đến cùng, không phải là số chính đảng mà biểu hiện ở 3 đặc điểm: Thiết lập cơ chế phản ánh đầy đủ quan điểm của các nhóm lợi ích trong xã hội; chính sách được hình thành từ sự tương tác, thỏa hiệp của các nhóm lợi ích; cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước hiệu quả từ tòa án độc lập, báo chí tự do đến dân cử thực chất.

Truyền thống văn hóa chính trị - pháp lý truyền thống là một yếu tố của MTCT trong nước khó nhận dạng, nhưng có sức ảnh hưởng lớn đến hoạt động QLNN.

 Ảnh hưởng của toàn cầu hóa đến hoạt động QLNN vừa trực tiếp vừa gián tiếp, có lúc hiển lộ như sự thay đổi các bộ luật, có khi lại khuất trong những biến chuyển của ý thức chính trị - pháp lý của công dân, công chức.

3. Một số vấn đề về ảnh hưởng của MTCC đối với QLNN ở Việt Nam hiện nay

Đổi mới hệ thống chính trị ở Việt Nam

Hệ thống chính trị ở nước ta hiện nay bao gồm: Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội hoạt động trên cơ sở liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức làm nền tảng, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Việc đổi mới hệ thống chính trị được thực hiện đồng bộ, tuy nhiên việc đổi mới QLNN diễn ra thường xuyên hơn. Tuy nhiên, nhìn nhận một cách tổng quát, quá trình đổi mới hệ thống QLNN ở nước ta diễn biến theo cách thức tiệm tiến, thường chậm hơn các cải cách về cơ chế quản lý kinh tế. Chẳng hạn, trong giai đoạn đầu tiên (1986 - 1991), một số thay đổi mang tính điều chỉnh về bộ máy nhà nước đã được tiến hành, chẳng hạn như sáp nhập một số bộ chuyên ngành thành một bộ mới, có chức năng tổng hợp hơn. Nhưng phải sau khi Hiến pháp (năm 1992) được ban hành thì hệ thống QLNN của nước ta mới thực sự thay đổi mạnh mẽ. Những chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của bộ máy nhà nước được hiến định cụ thể. Hiến pháp (năm 2013) quy định rõ hơn về vai trò của Nhà nước trong mối quan hệ với thị trường và xã hội dân sự. Chức năng và quyền hạn của Chính phủ đã được xác lập rõ ràng qua Luật Tổ chức Chính phủ năm 2015. Tất cả những điều chỉnh này cho thấy thể chế chính trị ở Việt Nam trên thực tế đã có sự dịch chuyển nhất định được thể hiện rõ trong Cương lĩnh năm 2011 của Đảng. Đảng Cộng sản Việt Nam là đảng cầm quyền, lãnh đạo Nhà nước và xã hội. Đảng lãnh đạo thông qua tổ chức đảng và đảng viên hoạt động trong các tổ chức của hệ thống chính trị, tăng cường chế độ trách nhiệm cá nhân, nhất là người đứng đầu.

Đổi mới QLNN theo hướng xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển.

Theo Cương lĩnh năm 2011, Nhà nước ta là Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Quyền lực Nhà nước là thống nhất; có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Nhà nước ban hành pháp luật; tổ chức, quản lý xã hội bằng pháp luật và không ngừng tăng cường pháp chế XHCN. Tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước theo nguyên tắc tập trung dân chủ, có sự phân công, phân cấp, đồng thời bảo đảm sự chỉ đạo thống nhất của Trung ương.

Đặt trong tổng thể bộ máy Nhà nước, Chính phủ là một cơ quan hành chính quan trọng ở Trung ương, thực hiện quyền hành pháp. Hoạt động của Chính phủ không tách rời hoạt động của Quốc hội, tòa án và chính quyền địa phương. Vì thế, việc xây dựng Chính phủ kiến tạo là một phần trong xây dựng Nhà nước kiến tạo, nhằm nhấn mạnh tới việc xây dựng một Chính phủ có vai trò chủ động, quan trọng trong định hướng và dẫn dắt hoạt động của nền kinh tế, hiệu quả trong thực thi quyền hành pháp.

4. Một số gợi ý nhằm đổi mới chính trị và xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển

 Cần xây dựng lý luận sâu về hệ thống chính trị một đảng lãnh đạo. Mối quan hệ giữa Đảng với Nhà nước và xã hội cần được luật hóa. Thí điểm việc lựa chọn, tuyển dụng những người chưa là đảng viên tham gia nắm giữ một số chức vụ trong hệ thống hành chính Nhà nước và trở thành đại biểu Quốc hội. Tiếp tục tinh giản bộ máy hành chính Nhà nước hoạt động hiệu lực, hiệu quả. Nâng cao trách nhiệm giải trình của bộ máy Nhà nước.

Nhà nước nắm vai trò trung tâm trong quá trình phát triển kinh tế. Một Nhà nước kiến tạo phát triển phải đưa ra được các chính sách vĩ mô hợp lý, nắm vai trò chủ đạo trong định hướng nền kinh tế. Tuy nhiên, dù nắm vai trò chủ đạo nhưng Nhà nước không hạn chế sự phát triển của các chủ thể khác trong nền kinh tế mà giữ nhiệm vụ kiến tạo phát triển cho các chủ thể đó. Khi đi theo hướng kiến tạo phát triển, Nhà nước chi phối về chiến lược đầu tư phát triển, đặc biệt là trong những ngành công nghiệp then chốt, cơ bản.

Nhà nước kiến tạo phát triển phải hài hòa giữa các chính sách kinh tế và sự vận động tự nhiên của nền kinh tế. Nhà nước định hướng nền kinh tế dựa trên các chiến lược dài hạn, nhất quán, được xây dựng nhờ tầng lớp tinh hoa kỹ trị mà không áp đặt lên nền kinh tế dựa theo các kế hoạch duy ý chí.

Cần xây dựng hệ thống chính sách và pháp luật hoàn chỉnh. Với Nhà nước kiến tạo phát triển, quá trình hoàn thiện thể chế và luật pháp rất cần thiết cho sự phát triển bền vững của một quốc gia, nhất là khi Nhà nước có sự can thiệp sâu vào quá trình phát triển của nền kinh tế. Hệ thống chính sách và luật pháp của Nhà nước kiến tạo phải được sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với những yêu cầu mới của sự phát triển.



PGS, TS. NGUYỄN QUỐC SỬU
Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nội vụ
Các bài trước
Tác giả : Hồng Văn. Đăng ngày: 16/06/2020
Tạp chí Xây dựng Đảng trân trọng đăng toàn văn diễn văn bế mạc Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng do đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng đọc tại phiên bế mạc, sáng 1-2-2021.
VIDEO CLIPS
Tra cứu tạp chí in trước năm 2010: