Dân tộc Việt Nam vốn có truyền thống trọng dụng và tôn vinh nhân tài. Trong Văn bia ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trường đại học (ĐH) đầu tiên của nước ta đã khắc: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia. Nguyên khí thịnh thì thế nước hùng mạnh, rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu, rồi thấp xuống”. Nhân tài có thể hiểu là người có những phẩm chất, năng lực vượt trội, có thành tích đặc biệt xuất sắc đóng góp cho sự tiến bộ và phát triển của cộng đồng, đất nước cũng như của cả nhân loại. Nhân tài cũng đồng nghĩa với hiền tài, là người vừa có đức vừa có tài. Ngày nay, trong kỷ nguyên văn minh trí tuệ với kinh tế tri thức và xu thế toàn cầu hóa, việc phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và trọng dụng nhân tài, đặc biệt là trong các lĩnh vực lãnh đạo - quản lý, khoa học - công nghệ và kinh doanh có vai trò vô cùng quan trọng trong chiến lược phát triển của nhiều quốc gia. Việc Việt Nam gia nhập WTO đặt ra nhiều thách thức buộc chúng ta phải thay đổi để tồn tại và phát triển, đồng thời cũng mở ra cơ hội lớn để nước ta vươn lên sánh vai cùng các cường quốc năm châu. Chúng ta hoàn toàn có thể thực hiện được mục tiêu đó nếu đất nước có một đội ngũ cán bộ đủ đức, đủ tài, đảm lãnh nhiệm vụ lãnh đạo đất nước trong thời kỳ đẩy mạnh hội nhập quốc tế.

Đội ngũ cán bộ trẻ, tài năng là bộ phận tinh hoa của nguồn nhân lực. Bởi vậy cần phải thực hiện đồng bộ, khoa học, chặt chẽ và liên hoàn một quy trình gồm các khâu: Phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng. Trong đó, sử dụng đội ngũ cán bộ trẻ, tài năng vừa là mục đích vừa là động lực của toàn quy trình. Công tác phát hiện, tuyển chọn phải kịp thời, đúng đối tượng và tiêu chuẩn. Đào tạo, bồi dưỡng phải gắn với yêu cầu sử dụng, học đi đôi với hành. Khi cất nhắc bố trí, đề bạt cần coi trọng cả năng lực trí tuệ và kết quả hoạt động thực tiễn; lấy thực tiễn làm môi trường cọ sát, thử thách và làm thước đo để đánh giá nhân tài. Đề cao vai trò của nhân tài trong những ngày đầu xây dựng nhà nước Việt Nam độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh tính đặc thù trong công tác phát hiện và sử dụng nhân tài: Kiến quốc cần có nhân tài, nhân tài nước ta dù chưa có nhiều lắm nhưng nếu chúng ta khéo lựa chọn, khéo dùng thì nhân tài ngày càng thêm nhiều. Trong quá trình lãnh đạo đất nước, Đảng ta cũng rất coi trọng việc lựa chọn đội ngũ cán bộ tài năng. Đại hội VI của Đảng chỉ rõ: “Nhân tài không phải là sản phẩm tự phát mà phải được phát hiện và bồi dưỡng công phu” (Báo cáo chính trị tại Đại hội). “…Cần quan tâm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ khoa học, kỹ thuật giỏi, những nhân tài của đất nước. Cần có biện pháp để sớm phát hiện các mầm mống tài năng từ những trường phổ thông cơ sở, tiếp tục đào tạo tại các trường phổ thông năng khiếu, có kế hoạch đào tạo những học sinh xuất sắc nhanh chóng trở thành những cán bộ khoa học kỹ thuật giỏi và trẻ tuổi. Trong các trường đại học cần xây dựng một số trường đại học và một số ngành trọng điểm có đủ năng lực đào tạo được các nhà khoa học và kỹ thuật giỏi cho đất nước” (Nghị quyết 37-NQ/TW của Bộ Chính trị khóa IV).

Phát hiện, tuyển chọn đội ngũ cán bộ tài năng được ví như việc “đãi cát tìm vàng”. Hiện nay, việc áp dụng công nghệ tiên tiến, hiện đại để đánh giá năng lực trí tuệ đang ngày càng phổ biến rộng rãi trên thế giới. Trí lực con người được định lượng bởi những chỉ số trắc nghiệm cơ bản như: Trí thông minh (IQ), trí sáng tạo (CQ), trí tuệ xã hội (SI), cảm xúc (EQ), tính đạo đức (MQ), tính đam mê (PQ)... Tùy thuộc vào đặc điểm riêng, mỗi loại tài năng ở các độ tuổi khác nhau đòi hỏi các chỉ số ở mức độ khác nhau với các trọng số khác nhau. Nhìn chung, công nghệ đánh giá năng lực trí tuệ hiện đại tỏ ra có ưu thế và hiệu quả trong phát hiện tài năng ở dạng tiềm năng hoặc ở thời kỳ chưa có điều kiện bộc lộ đầy đủ thông qua hoạt động thực tiễn, tăng cường tính khách quan và độ tin cậy của công tác đánh giá, tuyển chọn và đề bạt cán bộ. Bởi vậy, nước ta cần mạnh dạn từng bước đưa vào sử dụng kết hợp với những phương pháp đánh giá truyền thống. Tuy nhiên, vì công nghệ đánh giá hiện đại này còn rất mới đối với nước ta nên mức độ sử dụng các chỉ số năng lực trí tuệ cần được cân nhắc thận trọng, tăng dần từng bước trong tương quan với các tiêu chí truyền thống khác và đồng thời với việc chuẩn bị kỹ về mặt tâm lý đối với đội ngũ cán bộ và dư luận xã hội. ở các nước phát triển, công tác đào tạo, bồi dưỡng nhân tài được thực hiện hiệu quả thông qua hệ thống các trường, lớp, chương trình đặc biệt với chất lượng cao. Thí dụ, ở Hoa Kỳ phổ biến hệ thống các chương trình đào tạo tiên tiến (honors programs) tại các trường đại học lớn. ở Pháp có Trường Hành chính quốc gia (Léna) chuyên đào tạo các quan chức lãnh đạo, quản lý cao cấp, gắn đào tạo với sử dụng bằng cơ chế “hậu bổ”. Xin-ga-po có Trường Chính sách công thuộc ĐH Quốc gia được thành lập theo mô hình Trường Quản lý Nhà nước Ken-nơ-đi ở ĐH Ha-vớt (Mỹ). Nhật Bản áp dụng “Quy trình đào tạo thứ trưởng” rất đắc hiệu: Từ một thí sinh xuất sắc được tuyển chọn (tỉ lệ 1:1000) trong số trúng tuyển kỳ thi tuyển công chức quốc gia, để trở thành thứ trưởng phải trải qua quy trình thử thách, sàng lọc chặt chẽ kéo dài khoảng 30 năm (tỉ lệ thành đạt 1:25) với 16 vị trí công tác khác nhau từ cấp huyện tới cấp bộ, trong đó có ba vị trí công tác ở nước ngoài và trước khi được cất nhắc vào vị trí thứ trưởng còn phải đảm nhiệm tốt ba vị trí vụ trưởng khác nhau.

ở nước ta, từ những năm đầu xây dựng CNXH ở miền Bắc, chúng ta đã tổ chức kỳ thi học sinh giỏi các cấp và sớm tham gia các kỳ thi olympic quốc tế, khu vực về các môn học phổ thông làm dấy lên phong trào say mê học tập và phát hiện, biểu dương những tài năng trẻ. Bắt đầu từ lớp toán đặc biệt được thành lập vào năm 1965 tại Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, đến nay mạng lưới các trường phổ thông chuyên đã phát triển mạnh mẽ, khẳng định uy tín chất lượng và hiệu quả, góp phần đáng kể vào việc phát hiện và đào tạo, bồi dưỡng học sinh năng khiếu. ở cấp ĐH, tiếp theo sáng kiến của ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) thí điểm đào tạo cử nhân khoa học tài năng, các cơ sở đào tạo khác trong ĐH Quốc gia Hà Nội và một số trường như ĐH Sư phạm Hà Nội, ĐH Bách khoa Hà Nội, ĐH Quốc gia TP. Hồ Chí Minh… đã mở các chương trình đào tạo cử nhân, kỹ sư tài năng, chất lượng cao. Đây là một mô hình đào tạo tiên tiến phù hợp với điều kiện của Việt Nam và đáp ứng các yêu cầu hội nhập quốc tế.

Không chỉ khai thác, sử dụng có hiệu quả nguồn nhân lực tài năng do chính mình đào tạo, các nước phát triển đã và đang thực hiện nhiều chính sách rất hữu hiệu nhằm thu hút chất xám của thế giới bằng cách tạo điều kiện làm việc tốt và trả lương cao.

Công tác đào tạo và sử dụng đội ngũ cán bộ tài năng phải trở thành một cuộc vận động của toàn dân tộc. V.I.Lênin từng khẳng định: Cách tốt nhất để phục vụ lợi ích giai cấp vô sản là đưa những người có tri thức tương xứng vào các vị trí quản lý quốc gia. Nhiều nước như Mỹ, các nước Châu Âu, Nhật Bản, Nga… đã xây dựng chiến lược quốc gia về phát hiện, đào tạo và tuyển chọn đội ngũ nhân tài và việc này trở thành hoạt động thường xuyên từ nhiều năm nay. Tháng 5-2002, Trung ương Đảng và Quốc vụ viện Trung Quốc đã ban hành “Đề cương quy hoạch xây dựng đội ngũ nhân tài toàn quốc 2002-2005” và đặt mục tiêu chiến lược là năm 2049, kỷ niệm 100 năm thành lập nước sẽ có một đội ngũ nhân tài hùng hậu với ít nhất 1.000 nhà khoa học tầm cỡ thế giới, trong đó có 10 giải thưởng Nô-ben. Trong lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng mạnh dạn trọng dụng nhiều trí thức, nhân sỹ có tài trong bộ máy nhà nước. Đầu xuân 2003, Đại học Quốc gia Hà Nội được lãnh đạo Đảng và Chính phủ giao nhiệm vụ xây dựng Dự án thí điểm phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng nguồn nhân lực tài năng phục vụ sự nghiệp CNH, HĐH đất nước (gọi tắt là Dự án phát triển nhân tài). Dự án đặt mục tiêu phát triển một bộ phận tinh hoa của nguồn nhân lực tài năng, trong đó ưu tiên những nhân tài có triển vọng vươn cao để trở thành những cán bộ lãnh đạo cao cấp của các bộ, cơ quan trung ương, của các tỉnh, thành phố, của các tập đoàn, tổng công ty lớn hoặc những nhà khoa học, công nghệ đầu ngành của đất nước. Bởi vậy, Dự án là một giải pháp mang tính đột phá trong tổng thể chiến lược nhân tài quốc gia. Mục tiêu cụ thể của Dự án bao gồm:

1. Xây dựng và tổ chức thí điểm nhằm hoàn thiện quy trình phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài trong các lĩnh vực: Lãnh đạo, quản lý, khoa học, công nghệ và kinh doanh. Tổ chức chuyển giao để áp dụng rộng rãi như một con đường phát triển nhân tài nhanh hơn, chắc chắn hơn, vươn cao hơn. Góp phần đổi mới nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của công tác cán bộ.

2. Cung cấp cho đất nước: Một số cán bộ lãnh đạo, quản lý tài năng, trong đó có những cán bộ cấp thứ trưởng hoặc tương đương ở độ tuổi tương đối trẻ; một số cán bộ khoa học, công nghệ tài năng, trong đó có những nhà khoa học, công nghệ đầu ngành tầm cỡ khu vực ở độ tuổi tương đối trẻ; một số doanh nhân tài năng, trong đó có những doanh nhân tầm cỡ khu vực ở độ tuổi tương đối trẻ.

3. Góp phần xác lập cơ sở khoa học, thực tiễn cho Chiến lược nhân tài quốc gia.

4. Đề xuất về cơ chế, chính sách phát triển nhân tài và hệ thống tổ chức, quản lý nhân tài.

Mô hình đào tạo với chất lượng quốc tế và cơ chế đánh giá, đề bạt cán bộ đặc biệt trong quy trình phát triển nhân tài nói trên về cơ bản tuân thủ các quy định hiện hành của Đảng và Nhà nước, nhưng có một số yếu tố đặc biệt đòi hỏi sự vận dụng thích hợp với sự cho phép của Chính phủ và Bộ Chính trị. Phương thức đánh giá, tuyển chọn, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng cán bộ tiên tiến  sau khi thí điểm được từng bước chuyển giao để áp dụng rộng rãi có thể cung cấp những giải pháp hữu hiệu, góp phần đổi mới nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục đại học cũng như công tác quản lý, sử dụng cán bộ.

Được sự quan tâm chỉ đạo trực tiếp của đồng chí Trần Đình Hoan, nguyên Uỷ viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tổ chức Trung ương và đồng chí Phạm Gia Khiêm, Phó Thủ tướng Chính phủ, đầu xuân 2004 Dự thảo Dự án đã được biên soạn và qua nhiều lần điều chỉnh, bổ sung sau thảo luận tại một loạt hội thảo, hội nghị với sự tham gia của lãnh đạo các bộ, ban, ngành trung ương, các tỉnh thành phố trực thuộc Trung ương và đông đảo các nhà khoa học đầu ngành, các nhà kinh doanh thành đạt, Dự án đã được hoàn thiện vào cuối năm 2005 để trình Chính phủ và Bộ Chính trị.

Để có được đội ngũ cán bộ trẻ, thực sự tài năng, phục vụ sự nghiệp CNH, HĐH đất nước, theo chúng tôi, cần thực hiện một số giải pháp:

Một là, chăm lo phát triển nhân tài. Đây là trách nhiệm của toàn xã hội, trước hết là sự lãnh đạo của Đảng và điều hành của Nhà nước. Chúng ta vẫn chưa có nghị quyết chuyên đề của Đảng và chiến lược của Nhà nước về công tác nhân tài. Vì vậy, đến lúc Đảng và Nhà nước cần khẩn trương hoạch định và thực thi một chiến lược quốc gia về nhân tài.

Hai là, từ chủ trương của Đảng, các cấp, các ngành, cơ sở đào tạo, khoa học - công nghệ và sản xuất, kinh doanh,  các tổ chức chính trị-xã hội và nghề nghiệp cần phải tạo cơ chế động viên sự tham gia của các tầng lớp nhân dân, kể cả kiều bào ở nước ngoài vào các khâu phát hiện, tuyển chọn, đánh giá đội ngũ cán bộ tài năng cũng như giám sát quá trình sử dụng đội ngũ này.

Ba là, trong công tác nhân tài, các cấp ủy đóng vai trò rất quan trọng, nhất là ở khâu sử dụng cán bộ. Trong thực hiện quy hoạch, đánh giá, bố trí và bổ nhiệm cán bộ, nhất là đội ngũ cán bộ chủ chốt, cần chú trọng đội ngũ cán bộ trẻ, tài năng đã qua đào tạo. Cần tạo môi trường công tác thuận lợi về vật chất cũng như tinh thần, có chính sách trọng dụng, tôn vinh, chế độ đãi ngộ thỏa đáng, cơ chế bảo vệ thích hợp về chính trị, pháp lý cũng như tổ chức để nhân tài yên tâm, tự do sáng tạo, phát triển và cống hiến. Có chiến lược đào tạo đội ngũ cán bộ tài năng tầm xa.

Bốn là, quá trình triển khai công tác nhân tài cần kết hợp khai thác triệt để tiềm năng to lớn của đất nước với sức mạnh của thời đại, chắt lọc tinh hoa của dân tộc đồng thời học tập kinh nghiệm và tiếp thu, làm chủ công nghệ tiên tiến của thế giới về phát triển nhân tài. Kết hợp đào tạo, bồi dưỡng ở trong nước với gửi đi học tập, tu nghiệp ở các nước tiên tiến và đặc biệt chú trọng liên kết với các cơ sở đào tạo có uy tín của nước ngoài, trong đó vai trò và sự tham gia của phía Việt Nam (tức là tỉ lệ “nội địa hóa”) ngày càng cao.

Đón xuân mới Đinh Hợi trong niềm hân hoan, phấn khởi của toàn dân tộc về những thành tựu kinh tế-xã hội to lớn đã đạt được, chúng ta hy vọng  và tin tưởng công tác nhân tài sẽ có những bước bứt phá ngoạn mục để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước sau khi gia nhập WTO.