Có thể khẳng định, mọi thành tựu cũng như những hạn chế, yếu kém trong công cuộc đổi mới gắn liền với sự lãnh đạo của Đảng, với ưu, khuyết điểm trong xây dựng, chỉnh đốn Đảng. Kiên trì và nghiêm túc thực hiện nhiệm vụ then chốt trên cả ba mặt chính trị, tư tưởng và tổ chức, công tác xây dựng đảng đã đạt những kết quả tích cực. Xây dựng Đảng về chính trị, tư tưởng được coi trọng, xây dựng Đảng về tổ chức được quan tâm, theo hướng làm rõ hơn chức năng, nhiệm vụ, mối quan hệ của bộ máy trong cả hệ thống chính trị, tăng cường tính chủ động, sáng tạo, tự chịu trách nhiệm của mỗi cấp; xây dựng, củng cố tổ chức cơ sở đảng (TCCSĐ) được tập trung chỉ đạo; phát triển đảng được đẩy mạnh; công tác cán bộ có đổi mới về nội dung, cách làm; phương thức lãnh đạo của Đảng cùng từng bước được đổi mới. Trong quá trình đổi mới, đối mặt với những khó khăn thử thách, đội ngũ cán bộ đã trưởng thành về nhiều mặt, góp phần xứng đáng vào thành quả chung của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Bên cạnh những ưu điểm cơ bản đạt được, công tác xây dựng đảng còn bộc lộ nhiều yếu kém, khuyết điểm mà Báo cáo Chính trị và Báo cáo về công tác xây dựng đảng đã nêu: Năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng còn nhiều mặt yếu kém, bất cập. Công tác tổ chức trên một số mặt còn yếu. Chưa thực hiện đầy đủ các nguyên tắc tổ chức, hoạt động của Đảng. Bộ máy còn cồng kềnh, chồng chéo, trách nhiệm không rõ, hiệu lực, hiệu quả thấp. Nhiều khuyết điểm, yếu kém trong công tác cán bộ chậm khắc phục.

Nhìn chung, công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng chưa đạt yêu cầu đề ra, rõ nhất là sự suy thoái của một bộ phận cán bộ, đảng viên diễn ra nghiêm trọng. Tệ tham nhũng, lãng phí không những chưa được ngăn chặn, đẩy lùi mà có mặt còn nghiêm trọng hơn, làm thất thoát lớn tài sản của Nhà nước và nhân dân, làm hư hỏng cán bộ, và nghiêm trọng hơn là làm giảm sút lòng tin của cán bộ, đảng viên và nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Không ít TCCSĐ yếu kém, không những không đủ sức giải quyết những vấn đề phức tạp nảy sinh từ cơ sở, mà còn buông lỏng lãnh đạo, giáo dục, quản lý cán bộ, đảng viên, thậm chí bị tê liệt, mất sức chiến đấu. Một số vụ án lớn vừa qua và gần đây nhất là vụ PMU 18 ở Bộ Giao thông vận tải… làm xôn xao dư luận, gây bất bình trong xã hội, đều có khuyết điểm của chi bộ, đảng ủy cơ sở, ban cán sự đảng, cơ quan tham mưu về tổ chức, cán bộ và người đứng đầu tổ chức trong công tác quản lý, sử dụng và đánh giá cán bộ. Thật không thể hiểu nổi, cán bộ sai phạm nghiêm trọng đến mức bị khởi tố, bắt giam mà đồng chí phó bí thư cấp ủy ở đó vẫn cho là trước đấy họ đều là những đảng viên tốt. Qua đó càng thấy rõ sự buông bỏng quản lý cán bộ, đảng viên đã đến mức báo động. Những sơ hở về tổ chức và cơ chế đã là điều kiện để kẻ tham nhũng đục khoét tài sản của Nhà nước.

Những khuyết điểm, yếu kém trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, nhưng nguyên nhân chủ quan là chủ yếu:

Một mặt, chúng ta chậm đổi mới tư duy về công tác xây dựng đảng trong điều kiện mới; mặt khác, việc tổ chức thực hiện các nghị quyết, chủ trương về xây dựng Đảng chưa nghiêm, thiếu các biện pháp cụ thể, khả thi, tính chiến đấu yếu; tình trạng nể nang, né tránh, ngại va chạm, “dĩ hòa, vi quý” còn khá phổ biến. Cũng phải nhấn mạnh một nguyên nhân hết sức quan trọng là, một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, kể cả một số cán bộ cao cấp thiếu ý thức tu dưỡng, rèn luyện phẩm chất đạo đức.

Bước vào giai đoạn mới, cùng với những thời cơ mới, chúng ta phải đương đầu với những thách thức rất gay gắt. Thời đại đặt ra nhiều vấn đề mới đối với Đảng và công tác xây dựng đảng. Trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, sự tác động tiêu cực bởi mặt trái của cơ chế thị trường đến mọi mặt của đời sống xã hội, đến công tác xây dựng đảng, nhất là tác động mạnh mẽ đến đội ngũ cán bộ, đảng viên. Sự tác động này không có điểm dừng, không loại trừ bất kỳ ai, bất kỳ lĩnh vực công tác nào. Công tác xây dựng đảng càng có ý nghĩa sống còn đối với sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta. Do vậy, cùng với việc đánh giá sâu sắc những mặt tích cực, ưu điểm, chỉ ra những mặt hạn chế, yếu kém trong công tác xây dựng đảng, thời gian tới phải đề ra được những biện pháp đồng bộ, có tính khả thi cao để phát huy ưu điểm, khắc phục hạn chế, yếu kém và khuyết điểm, làm tốt hơn công tác xây dựng đảng.

Thực tiễn cho thấy, xây dựng Đảng phải luôn giữ vững nguyên tắc tập trung dân chủ, mở rộng và phát huy dân chủ trong mọi hoạt động của mỗi cấp ủy, tổ chức đảng; phải có thiết chế cụ thể bảo đảm phát huy dân chủ trong Đảng. Đồng thời, phải xác định rõ trách nhiệm của tập thể cấp ủy, tổ chức đảng, của mỗi thành viên cấp ủy, nhất là của người đứng đầu trong công tác tổ chức, cán bộ nói riêng, trong các lĩnh vực của công tác xây dựng đảng nói chung.

Để giữ vững vai trò tiền phong, gương mẫu, giữ vững vai trò lãnh đạo của mình, Đảng phải thường xuyên tự đổi mới, tự chỉnh đốn.

Mục tiêu chung của công tác xây dựng đảng là nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng. Muốn vậy, Đảng phải tiếp tục đổi mới tư duy, nâng cao tầm trí tuệ và năng lực tổ chức thực hiện, đề ra và thực hiện đồng bộ các giải pháp, nhất là những giải pháp mang tính đột phá, đem lại hiệu quả cao, có tác động mạnh mẽ, làm chuyển biến tình hình. Phải củng cố khối đoàn kết, thống nhất ý chí và hành động, huy động được sức mạnh của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân. Lúc này hơn lúc nào hết đòi hỏi cán bộ, đảng viên càng phải gương mẫu về phẩm chất, đạo đức, lối sống, có trí tuệ, có năng lực, gắn bó mật thiết với nhân dân, chịu sự giám sát của nhân dân. Phải bằng mọi giải pháp ngăn chặn, đẩy lùi tham nhũng, lãng phí, vì tham nhũng là nguy cơ liên quan tới sự sống còn của Đảng ta, chế độ ta. Đây là cuộc đấu tranh đầy khó khăn, phức tạp; phải coi đấu tranh chống tham nhũng là một nhiệm vụ trọng tâm của công tác xây dựng đảng, là nhiệm vụ trực tiếp, thường xuyên của các cấp ủy và của cả hệ thống chính trị. Phải sử dụng sức mạnh tổng hợp của tổ chức đảng, bộ máy nhà nước, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể nhân dân và của các phương tiện thông tin đại chúng.

Xây dựng Đảng là vấn đề rất lớn, bao gồm cả về chính trị, tư tưởng, tổ chức, cán bộ và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng. Để tạo được chuyển biến rõ rệt về xây dựng Đảng, dưới ánh sáng Nghị quyết Đại hội X của Đảng, cần tập trung chỉ đạo thực hiện đồng bộ các nhiệm vụ và giải pháp chủ yếu sau đây:

Trước hết, phải nâng cao bản lĩnh chính trị và tầm trí tuệ của Đảng, kiên định Chủ nghĩa Mác-Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, mục tiêu độc lập dân tộc và CNXH; nâng cao chất lượng nghiên cứu lý luận và đổi mới công tác giáo dục lý luận chính trị, công tác tư tưởng trong Đảng, nhất là cho đội ngũ cán bộ.

Hai là, tiếp tục dồn sức chỉ đạo làm chuyển biến mạnh mẽ công tác xây dựng, củng TCCSĐ, nâng cao chất lượng đội ngũ đảng viên. Thời gian qua chúng ta đã triển khai nhiều biện pháp xây dựng và củng cố tổ chức cơ sở, nhưng nắm tình hình cơ sở vẫn chưa chắc, đánh giá chưa đúng thực chất, biện pháp chưa đủ mạnh, nên TCCSĐ vẫn bộc lộ những yếu kém cả về năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu. Cần tiếp tục bổ sung, hoàn thiện những quy định về chức năng, nhiệm vụ, phương thức hoạt động của các loại hình TCCSĐ. Nhưng quan trọng hơn là, phải đi sâu tổng kết thực tiễn, phân tích sâu sắc tình hình cơ sở đảng hiện nay, việc gì làm được, việc gì chưa làm được, nhất là phân tích kỹ nguyên nhân của những yếu kém, trên cơ sở đó đề xuất giải pháp khắc phục. Mở rộng và phát huy dân chủ trong sinh hoạt đảng, thực hiện quyền giám sát của đảng viên, đảng bộ đối với cấp ủy; mở rộng các hình thức nhân dân tham gia vào các quyết định của chi bộ, đảng bộ, đảng ủy cơ sở về những vấn đề có liên quan và giám sát cán bộ, đảng viên. Đặc biệt coi trọng việc xây dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo cơ sở; thực hiện thí điểm chủ trương đại hội bầu trực tiếp bí thư đảng ủy, nhân dân bầu trực tiếp chủ tịch UBND xã, phường, thị trấn. Phân cấp nhiều hơn cho cơ sở theo hướng tăng quyền tự quản. Phải làm cho TCCSĐ thực sự là hạt nhân chính trị, là nền tảng vững chắc của Đảng.

Gắn việc nâng cao chất lượng đội ngũ đảng viên với việc nâng cao chất lượng TCCSĐ. Nghiên cứu, xây dựng, ban hành kịp thời những quy định mới theo chủ trương mới của Đảng, để vừa đảm bảo phát huy mọi khả năng của đảng viên, vừa giúp giữ gìn được tư cách, phẩm chất đảng viên và bản chất của Đảng.

Ba là, tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ đồng bộ, chất lượng, có tính kế thừa và phát triển, nhất là cán bộ lãnh đạo chủ chốt các cấp. Đội ngũ cán bộ lãnh đạo các cấp có vai trò quan trọng đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Người đứng đầu tổ chức các cấp có ảnh hưởng mạnh mẽ đến toàn bộ hoạt động của tổ chức và công tác cán bộ. Trong thời đại ngày nay, vai trò của đội ngũ trí thức và tầng lớp doanh nhân ngày càng nổi bật; vì vậy, cần có chính sách phát huy, sử dụng tốt tiềm năng trí tuệ của lực lượng này. Hiền tài là động lực phát triển mạnh mẽ của mọi thời đại. Cách đây hơn 500 năm, Nguyễn Trãi từng khẳng định, nước ta “hào kiệt thời nào cũng có” và tại văn bia ở Quốc Tử Giám cha ông ta đã từng dạy: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”. Vì thế phải xây dựng được cơ chế phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng nhân tài; không phân biệt người trong Đảng hay ngoài Đảng. Chúng ta đều biết, không phát hiện được nhân tài đã là một sai lầm; phát hiện được nhân tài mà không sử dụng thì là sai lầm lớn hơn; nhưng nếu sử dụng không đúng nhân tài, làm mai một tài năng thì lại là một sai lầm nghiêm trọng. Mặc dù chúng ta đã có nhiều cố gắng đổi mới nội dung, cách làm trong công tác cán bộ nhưng hiệu quả chưa cao, trong nhiều trường hợp vẫn không nắm chắc, không đánh giá đúng cán bộ, nên còn bỏ sót cán bộ có đức, có tài; chậm phát hiện và thiếu kiên quyết, kịp thời xử lý cán bộ thoái hóa, biến chất thậm chí có trường hợp sử dụng cán bộ không đủ phẩm chất, năng lực.

Cần xây dựng, bổ sung và hoàn thiện các quy chế, quy định cụ thể nhằm mở rộng và phát huy dân chủ, thực hiện công khai trong công tác cán bộ, đổi mới và hoàn thiện chế độ bầu cử, bảo đảm cho người đi bầu thực sự có quyền lựa chọn (bầu cử có số dư, mở rộng quyền tiến cử và tự ứng cử, giới thiệu nhiều phương án nhân sự, nhưng không phải theo kiểu “quân đỏ, quân xanh”); xây dựng và thực hiện tốt các cơ chế tuyển chọn, bổ nhiệm, bổ nhiệm lại, lấy phiếu tín nhiệm, cơ chế từ chức, cách chức, miễn nhiệm, bãi nhiệm, quản lý, giám sát cán bộ sau bầu cử, bổ nhiệm; phân cấp mạnh hơn về quản lý cán bộ.

Cụ thể hoá, thể chế hoá nguyên tắc Đảng thống nhất lãnh đạo công tác cán bộ và quản lý đội ngũ cán bộ: Tổ chức đảng có thẩm quyền phải chủ trì và chịu trách nhiệm về công tác cán bộ, theo nguyên tắc tập trung dân chủ, tập thể quyết định; phát huy vai trò của các tổ chức trong hệ thống chính trị, trách nhiệm của tập thể và trách nhiệm cá nhân người đứng đầu; xây dựng và thực hiện cơ chế đảng viên và nhân dân tham gia giám sát cán bộ và công tác cán bộ.

Tiếp tục đổi mới, triển khai đồng bộ, có hệ thống các khâu trong công tác cán bộ: đánh giá, quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng, luân chuyển, bố trí, sử dụng, chính sách cán bộ. Có hướng dẫn mới về quy hoạch cán bộ. Đánh giá cán bộ phải công khai, minh bạch, nhất là lấy hiệu quả hoàn thành nhiệm vụ chính trị làm thước đo phẩm chất và năng lực cán bộ. Việc lấy phiếu tín nhiệm là cần thiết nhưng chỉ là căn cứ để tham khảo, nếu không sẽ có tình trạng vì sợ mất phiếu của mình sinh ra “dĩ hòa vi quý” thiếu quyết đoán làm cho công việc trí trệ. Phải phát huy vai trò, trách nhiệm của cấp ủy, tập thể lãnh đạo cơ quan có thẩm quyền và người đứng đầu tổ chức trong việc xem xét, quyết định đề bạt, bổ nhiệm cán bộ và chịu trách nhiệm về quyết định đó. Khắc phục tình trạng dĩ hòa vi quý, né tránh trách nhiệm trong công tác cán bộ. Chống mọi biểu hiện lệch lạc trong đánh giá cán bộ, như thiếu công tâm, khách quan, định kiến, hẹp hòi, cục bộ địa phương… Đánh giá cán bộ lãnh đạo phải căn cứ vào năng lực quy tụ, đoàn kết, phát huy sức mạnh tập thể, thể hiện ở hiệu quả công tác, sự tiến bộ và kết quả cụ thể ở nơi cán bộ phụ trách; bản thân không quan liêu, tham nhũng, lãng phí. Kiên quyết chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí và kiên quyết xử lý nghiêm những cán bộ có sai phạm theo kỷ luật của Đảng và pháp luật của Nhà nước, dù người đó ở bất cứ cương vị nào, cấp nào. Có cơ chế kịp thời thay thế cán bộ lãnh đạo trì trệ, tín nhiệm thấp, không hoàn thành nhiệm vụ. Mặt khác, cơ quan tham mưu và cấp ủy có thẩm quyền phải có trách nhiệm bảo vệ những cán bộ tốt bị những kẻ xấu, bọn cơ hội vu khống, hãm hại… Nếu không có cách bảo vệ tốt, không những mất cán bộ mà còn có thể có nguy cơ để kẻ xấu và bọn cơ hội chui vào các cơ quan lãnh đạo thì hiểm họa khôn lường…; đồng thời cũng phải có cơ chế bảo vệ những người có ý thức xây dựng, dũng cảm đấu tranh chống tiêu cực.

Muốn thực hiện tốt công tác cán bộ phải xây dựng đội ngũ cán bộ và hệ thống các cơ quan làm công tác tổ chức, cán bộ có phẩm chất trong sáng, có bản lĩnh vững vàng và có năng lực hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Thời gian qua, đội ngũ cán bộ làm công tác xây dựng đảng về tổ chức, cán bộ đã có bước trưởng thành, tiến bộ, có những đóng góp quan trọng vào công tác tổ chức cán bộ của Đảng và của cả hệ thống chính trị. Tuy nhiên, đội ngũ làm công tác này cũng bộc lộ những yếu kém, chậm đổi mới tư duy, phương pháp và phong cách làm việc, chưa tham mưu, đề xuất được nhiều biện pháp có hiệu quả làm chuyển biến rõ rệt công tác quản lý, đánh giá và sử dụng cán bộ. Đội ngũ cán bộ làm công tác tổ chức, cán bộ, trong đó có Ban Tổ chức Trung ương có phần trách nhiệm về những hạn chế, yếu kém trong công tác tổ chức xây dựng đảng.

Giai đoạn mới đầy khó khăn, thử thách, cần tiếp tục làm tốt hơn nữa việc kiện toàn tổ chức, nâng cao chất lượng nghiên cứu, tham mưu, hướng dẫn, kiểm tra của các cơ quan tham mưu cho cấp ủy về công tác tổ chức, cán bộ cũng như công tác xây dựng đội ngũ làm công tác tổ chức và cán bộ. Cần có các cơ chế, chính sách, biện pháp cụ thể xây dựng đội ngũ cán bộ làm công tác tổ chức xây dựng đảng, bảo đảm tuyệt đối trung thành với mục tiêu, lý tưởng của Đảng; có phẩm chất trung thực, liêm chính, công tâm, khách quan, có trình độ năng lực, nhất là năng lực nhận biết mặt mạnh, mặt yếu của cán bộ; năng lực phát hiện hiền tài; nhạy cảm với cái mới. Kiên quyết xử lý và kịp thời thay thế những người không đủ tiêu chuẩn về năng lực, phẩm chất, không hoàn thành nhiệm vụ, có biểu hiện lợi dụng chức trách, quyền hạn, công việc để thu vén cá nhân, tham nhũng, tiêu cực. Hơn ai hết, những người làm công tác tổ chức, cán bộ phải khắc sâu lời dạy của Bác Hồ, coi đây là phương châm tu dưỡng, rèn luyện phẩm chất của mình: “Muốn biết rõ cán bộ, muốn đối đãi một cách đúng đắn các hạng người, trước hết phải sửa chữa khuyết điểm của mình. Mình càng ít khuyết điểm thì cách xem xét cán bộ càng đúng”. Đồng thời, tuyệt đối không được mắc phải những sai lầm trong sử dụng cán bộ mà lúc sinh thời Bác đã cảnh báo: Không được “ham dùng những kẻ khéo nịnh hót mình mà chán ghét những người chính trực. Ham dùng những người tính tình hợp với mình mà tránh những người tính tình không hợp với mình”. Không được định kiến với những người mắc sai lầm, khuyết điểm mà phải giúp họ sửa chữa, tiến bộ, bởi theo Bác: “Một người cán bộ khi trước có sai lầm, nhưng không phải vì thế mà sai lầm mãi”. Mặt khác phải thường xuyên theo dõi, giúp đỡ, quản lý chặt chẽ cán bộ, bởi vì, theo Bác “cũng có cán bộ đến nay chưa bị sai lầm, nhưng chắc gì sau này không bị sai lầm”.

Bốn là, đổi mới tổ chức bộ máy và phương thức lãnh đạo của Đảng. Sắp xếp, đổi mới tổ chức bộ máy của Đảng gắn với kiện toàn tổ chức bộ máy của cơ quan nhà nước, đổi mới tổ chức và hoạt động của mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân, bảo đảm tinh, gọn, hiệu quả, khắc phục tình trạng chồng chéo chức năng, nhiệm vụ, không rõ quyền hạn, trách nhiệm của các cơ quan và người đứng đầu tổ chức. Tập trung đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước; tạo điều kiện để mặt trận và các đoàn thể xác định rõ mục tiêu, phương hướng hoạt động, phát huy tinh thần tự chủ và sáng tạo trong xây dựng và đổi mới tổ chức và hoạt động của mình.