Đó chính là mặt mạnh cơ bản của cán bộ, đảng viên hiện nay và nhờ “đa số” cán bộ, đảng viên “Phát huy vai trò tiên phong, năng động, sáng tạo, giữ gìn phẩm chất đạo đức” nên đã động viên, khích lệ nhân dân vượt qua bao khó khăn, thách thức, đưa công cuộc đổi mới ở nước ta đạt được “những thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử” như Báo cáo Chính trị của Ban Chấp hành Trung ương trình Đại hội đã khẳng định.

Tuy nhiên, chúng ta phải thẳng thắn thừa nhận rằng: Hiện nay điều mà Bác Hồ cảnh báo: “Một dân tộc, một đảng và mỗi con người, ngày hôm qua là vĩ đại, có sức hấp dẫn lớn, không nhất định hôm nay và ngày mai vẫn được mọi người yêu mến, ca ngợi nếu lòng dạ không trong sáng nữa, nếu sa vào chủ nghĩa cá nhân” đã và đang diễn ra, sự suy thoái về đạo đức, lối sống dẫn đến tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, nhũng nhiễu dân của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên vẫn diễn ra rất nghiêm trọng. Thể hiện:

Thứ nhất, suy thoái về đạo đức, lối sống trong cán bộ, đảng viên có xu hướng tăng cả về số lượng và phạm vi.

Khi bước vào thời kỳ đổi mới, Đại hội VI mới chỉ cảnh báo: “Trong xã hội ta đang diễn ra cuộc đấu tranh giữa hai lối sống: lối sống có lý tưởng, lành mạnh, trung thực, sống bằng lao động của mình, có ý thức tôn trọng và bảo vệ của công, chăm lo lợi ích của tập thể, của Nhà nước, với lối sống thực dụng, dối trá, ích kỷ, ăn bám, chạy theo đồng tiền”. Đến nay, tình trạng đó đã, đang diễn ra ngay trong Đảng. Từ chỗ chỉ có “một bộ phận” thì nay đã diễn ra ở “một bộ phận không nhỏ”, trong đó có cả cán bộ, đảng viên có chức, có quyền.

Sự suy thoái về đạo đức, lối sống làm nảy sinh lãng phí, tham nhũng, nhũng nhiễu dân, trước kia diễn ra chủ yếu ở cán bộ, đảng viên hoạt động trong lĩnh vực kinh tế, thì nay xảy ra ở trong tất cả các ngành, các lĩnh vực: Y tế, giáo dục, văn hoá, thực hiện chính sách xã hội, tổ chức cán bộ, công tác tham mưu, hoạch định chính sách cụ thể… với mức độ ngày càng tăng. Nếu trước kia chủ yếu là “ăn cắp vặt”, “bớl xén” mang tính chất cá nhân, đơn lẻ, thì nay diễn ra với nhiều thủ đoạn, có tính “tổ chức” chặt chẽ, “móc nối” chằng chịt trên dưới, trong ngoài để trục lợi như: Thông đồng, chia chác giữa các bên trong đầu tư xây dựng cơ bản, giải phóng mặt bằng, mua sắm vật tư, thiết bị, hàng hoá, đấu thầu và chỉ định thầu, phân phối dự án, hoàn thuế giá trị gia tăng, trong cấp phát vốn, nhận hối lộ trong điều tra, truy tố, xét xử; “ra giá” trong việc cung cấp thông tin bí mật và trong bổ nhiệm, đề bạt cán bộ.

Thứ hai, bệnh cơ hội, chủ nghĩa cá nhân có chiều hướng gia tăng và không chỉ có ở đảng viên trẻ, mà còn biểu hiện ở cả trong một bộ phận cán bộ, đảng viên nói chung, nhất là những cán bộ nắm quyền, nắm tiền và tài sản công, nắm cán bộ, nắm thông tin. Lối sống này trái với những chuẩn mực đạo đức của người cộng sản “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” như sinh thời Bác Hồ đã dạy.

Báo cáo của Bộ Chính trị trình Hội nghị Trung ương 6 (lần 2) khoá VIII đã đề cập đến năm kiểu “chạy”. Đó là: “Chạy chức” trước khi bầu cử; “chạy quyền” trước khi bổ nhiệm, thuyên chuyển cán bộ; “chạy chỗ”, tìm “chỗ thơm”, “chỗ ngon, chỗ kiếm được nhiều lợi” (chẳng những chạy cho bản thân mà còn cho cả người thân, người nhà); “chạy lợi” khi phân chia ngân sách, xét duyệt dự án đầu tư, giao thầu, tính thuế, xét duyệt đề tài nghiên cứu…; “chạy tội” cho bản thân, cho “người thân”, có trường hợp cho cả những tên tội phạm. Trong Báo cáo công tác xây dựng đảng tại Đại hội lần này, Trung ương cũng nhận định, nơi này, nơi khác vẫn còn tình trạng “chạy chức”, “chạy quyền”, “chạy tội”, “chạy bằng cấp”. Trong xã hội còn có dư luận “chạy tuổi” để được đề bạt, được vào cấp uỷ, kéo dài thời gian công tác để hưởng “bổng lộc”.

Thứ ba, nói nhiều làm ít, nói nhưng không làm còn xảy ra ở không ít cán bộ, đảng viên, trái với lời dạy của Bác Hồ là “nói phải đi đôi với làm”, “dù khó khăn đến mấy cũng kiên quyết làm đúng chính sách và nghị quyết của Đảng” đúng như Báo cáo chính trị trình Đại hội đã nêu: “Tình trạng nói nhiều, làm ít, làm không đến nơi, đến chốn hoặc không làm còn diễn ra ở nhiều nơi”.

Thứ tư, quan liêu, xa dân, thích nghe thành tích, ngại nghe sự thật.

Trong Đảng ta hiện nay, không ít cấp uỷ, người lãnh đạo… còn xa dân, không sát cơ sở, không hiểu thực tiễn, ít lắng nghe ý kiến cấp dưới, không nắm được hoạt động, lối sống của cán bộ dưới quyền, nên có trường hợp đề ra chủ trương, chính sách không phù hợp với thực tế, người dân không đồng tình. Việc nhận xét cán bộ chung chung, thậm chí sai lệch tới mức “vô trách nhiệm”. Vụ tham nhũng và tha hoá đạo đức, lối sống của một số cán bộ, đảng viên ở PMU18 nghiêm trọng như vậy mà đồng chí phó bí thư đảng uỷ cơ quan bộ vẫn khẳng định: “Trước khi bị khởi tố, họ đều là đảng viên tốt”. Khẳng định như vậy “thì thật là quan liêu, vô chính trị, vô trách nhiệm, có thể nói là vô cảm, không thể chấp nhận được”.

Thứ năm, tham nhũng, nhũng nhiễu dân gây hậu quả nặng nề trên nhiều mặt, làm thất thoát tài sản, tiền vốn của Nhà nước, của nhân dân và hư hỏng một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên (sự hư hỏng cán bộ đã dẫn đến gần bốn vạn đảng viên bị kỷ luật trong một nhiệm kỳ đại hội, trong đó số cán bộ do Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư đã kỷ luật là 114 cán bộ, có 12 uỷ viên Trung ương Đảng; chỉ riêng vụ án Trương Văn Cam đã có 17 đảng viên bị phạt tù, trong đó có người đã từng giữ những cương vị quan trọng trong bộ máy công quyền; vụ xảy ra tại PMU 18 đã dẫn đến bộ trưởng phải từ chức và thứ trưởng bị khởi tố điều tra). Tình trạng “nhũng nhiễu”, “vòi vĩnh” dân ở nhiều cán bộ, đảng viên, công chức khi thực thi công vụ, nhưng chưa tới mức phải truy tố trước pháp luật diễn ra ngày càng nghiêm trọng trong nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều lĩnh vực, gây bức xúc trong xã hội, ảnh hưởng xấu đến môi trường đầu tư, làm nhiều cán bộ, đảng viên và nhân dân băn khoăn, chưa thật sự tin tưởng đối với cuộc đấu tranh phòng, chống tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, nhũng nhiễn dân.

Tóm lại, có thể nói tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, về phẩm chất đạo đức, lối sống dẫn đến tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, sách nhiễu của một bộ phận không nhỏ cán bộ, công chức, đảng viên diễn ra nghiêm trọng làm cho nhân dân bất bình, lo lắng và giảm lòng tin đối với Đảng, Nhà nước, là nhân tố kìm hãm bước tiến của công cuộc đổi mới và vẫn là nguy cơ, hiểm họa lớn đe dọa sự tồn vong của Đảng, của chế độ ta.

Về nguyên nhân của những suy thoái nói trên. Nhiều nguyên nhân đã được đề cập trong các báo cáo trình Đại hội. Tôi chỉ xin nhấn mạnh thêm một số nguyên nhân sau đây:

1. Khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, mở cửa hội nhập, Đảng, Nhà nước ta chưa lường hết tác động của mặt trái cơ chế thị trường, nên lúng túng trong việc chuẩn bị tư tưởng, khả năng tự đề kháng trong cán bộ, đảng viên và nhân dân. Chưa kịp thời tổng kết thực tiễn, nghiên cứu, nhận dạng những hành vi tiêu cực nảy sinh trong quá trình đổi mới, nên không có những biện pháp ngăn ngừa, khắc phục một cách hiệu quả. Các công cụ mang tính pháp lý để hạn chế những tác động tiêu cực của kinh tế thị trường, mở cửa, hội nhập như luật, cơ chế, chính sách, nhất là trong lĩnh vực đất đai, đầu tư xây dựng cơ bản, chi tiêu tài chính công, công tác cán bộ lại còn nhiều sơ hở, dễ bị lợi dụng để trục lợi, nhưng chậm được khắc phục; cùng với việc chúng ta chưa thực hiện tốt dân chủ, công khai, minh bạch nên đã gây trở ngại đáng kể cho cuộc đấu tranh phòng, chống tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, ngăn ngừa sự suy thoái đạo đức, lối sống trong Đảng và trong xã hội.

2. Việc giáo dục đạo đức, lối sống cho cán bộ, đảng viên chưa được tiến hành thường xuyên, không ít nơi bị buông lỏng. Nội dung, phương pháp giáo dục còn đơn điệu, còn thiếu những biện pháp cụ thể gợi mở cho đảng viên tự kiểm điểm, tự rèn luyện, tự tu dưỡng; hiệu quả giáo dục còn hạn chế, chưa nâng cao được tính chiến đấu, tinh thần thẳng thắn, dũng cảm trong tự phê bình và phê bình của cán bộ, đảng viên đối với những hành vi sai trái, hư hỏng của bản thân, của đơn vị và của xã hội; không ít cán bộ, đảng viên biết những hành vi xâm hại đến lợi ích của tập thể, của cộng đồng, trái với những chuẩn mực đạo đức, lối sống được Bác Hồ và Đảng ta xác định, nhưng né tránh, không dám thẳng thắn đấu tranh, góp ý, thậm chí còn dung túng cho những hành vi vi phạm đó.

3. Chưa nhận thức và hành động đúng nhiệm vụ xây dựng Đảng là then chốt, chưa tạo được quyết tâm chính trị cao trong Đảng và xã hội nhằm ngăn ngừa sự suy thoái trong Đảng về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, đẩy lùi tệ quan liêu, tham những, lãng phí, nhũng nhiễu dân. Vai trò nêu gương trong việc đấu tranh phòng, chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí, rèn luyện đạo đức cách mạng, lối sống giản dị, trong sáng, hết lòng vì Đảng, vì dân của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu cấp uỷ, cơ quan, đơn vị từ Trung ương đến địa phương còn mờ nhạt, chưa trở thành tấm gương sáng về đạo đức, lối sống cho mọi người học tập, noi theo.

Về giải pháp, trong các báo cáo trình Đại hội đã đề cập khá đầy đủ, tôi chỉ xin nhấn mạnh thêm ba giải pháp sau đây:

Phải làm chuyển biến nhận thức sâu sắc trong toàn Đảng, trước hết trong cấp ủy, lãnh đạo các cấp về tính nghiêm trọng và nguy cơ của tình trạng suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống và tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí đối với sự ổn định, phát triển của đất nước. Trên cơ sở đó, xây dựng quyết tâm chính trị cao từ Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Quốc hội, Chính phủ... đến toàn Đảng, toàn xã hội nhằm ngăn chặn, đẩy lùi các tệ nạn này bằng việc bố trí đúng cán bộ, nhất là người đứng đầu, có đức, có tài, có bản lĩnh, tâm huyết và bằng chương trình hành động cụ thể, có trọng tâm, trọng điểm trong từng thời gian, phù hợp với từng ngành, từng địa phương, đơn vị, nêu cao trách nhiệm của mỗi người, mỗi cơ quan, đơn vị trong tổ chức thực hiện.

Trong giáo dục phải hết sức coi trọng về chất lượng; thường xuyên giáo dục về tư tưởng chính trị, nhân cách và lối sống cho cán bộ, đảng viên, đặc biệt là giáo dục cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp và cán bộ, đảng viên hoạt động trong các lĩnh vực có môi trường dễ làm hư hỏng như các lĩnh vực có liên quan đến tiền, dự án, cấp phép, điều tra, xét xử, công tác cán bộ, tham mưu hoạch định các chủ trương, chính sách cụ thể… Từng cơ quan, đơn vị xây dựng và thực hiện nghiêm những tiêu chuẩn đạo đức, lối sống cần “xây” và hành vi cần “chống”.

Trong chỉ đạo thực hiện (cả trong xử lý sai phạm) phải kiên quyết, ráo riết hơn. Phải chỉ đạo đồng bộ cả chống suy thoái tư tưởng chính trị và đạo đức, lối sống; cả phòng, chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí và các tiêu cực khác. Trong Báo cáo Chính trị, Báo cáo công tác xây dựng đảng trình Đại hội cũng như trong nhận thức và chỉ đạo thực tiễn chúng ta chưa coi trọng đúng mức tới công tác phòng, chống quan liêu; chưa thấm nhuần và thực hiện đúng lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Bệnh quan liêu là nguồn gốc sinh ra lãng phí, tham ô... ở đâu có bệnh quan liêu thì ở đó chắc có tham ô, lãng phí; nơi nào bệnh quan liêu càng nặng thì nơi đó càng nhiều lãng phí, tham ô. Vì vậy, muốn trừ sạch bệnh tham ô, lãng phí thì trước mắt phải tẩy sạch bệnh quan liêu”. Phải đề cao tính gương mẫu của cán bộ, đảng viên, trước hết của người đứng đầu các cấp từ Trung ương đến cơ sở và thực sự dựa vào dân để ngăn ngừa sự suy thoái trong Đảng, đẩy lùi tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, nhũng nhiễu dân. Các cấp uỷ đảng, người đứng đầu ngành, địa phương, cơ quan, đơn vị cần thấu suốt lời căn dặn của Bác: “Chống tham ô, lãng phí, quan liêu ắt phải dựa vào lực lượng quần chúng mới thành công” .