Những năm qua, cuộc đấu tranh chống tham nhũng của Đảng và Nhà nước ta đã được tăng cường một bước đáng kể và đạt một số kết quả nhất định, góp phần phát triển kinh tế-xã hội, giữ vững ổn định chính trị và trật tự, an toàn xã hội. Tuy nhiên, phải thẳng thắn thừa nhận rằng, cuộc đấu tranh chống tham nhũng trong mấy năm qua chưa đạt tới mục tiêu do Đảng ta đặt ra và chưa đáp ứng được lòng mong mỏi của nhân dân. Tình hình tham nhũng hiện nay vẫn diễn biến hết sức nghiêm trọng với qui mô ngày càng lớn, phạm vi ngày càng rộng và tính chất ngày càng phức tạp, nguy hiểm.

Trong ba năm qua, dưới sự chỉ đạo của Ban Bí thư Trung ương Đảng, Ban Nội chính Trung ương đã tiến hành Dự án nghiên cứu và điều tra xã hội học đầu tiên về thực trạng, nguyên nhân tham nhũng ở Việt Nam. Các kết quả của Dự án cho phép chúng ta lượng hoá được bức tranh đáng báo động về thực trạng tham nhũng ở nước ta, đồng thời xác nhận rằng, Đại hội Đảng lần thứ IX coi tham nhũng là một nguy cơ nghiêm trọng đối với sự phát triển của đất nước không chỉ thể hiện một nhãn quan chính trị sâu sắc, mà còn có cơ sở khoa học khá vững chắc.

Tình hình tham nhũng xảy ra phổ biến, nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân, nhưng nguyên nhân lớn nhất là do tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị nói chung, của bộ máy nhà nước nói riêng còn nhiều bất cập, đi cùng với sự thoái hoá, biến chất của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, công chức. Trong đó, cần dũng cảm khẳng định rằng những nguyên nhân chủ quan là chủ yếu.

 Mặc dù chúng ta đã có nhiều cố gắng trong công tác xây dựng đảng và kiện toàn hệ thống chính trị, nhưng đến nay, năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của nhiều tổ chức đảng và đảng viên vẫn còn hạn chế, thậm chí không ít nơi đã bị tham nhũng làm cho tê liệt. Tình trạng nể nang, né tránh, không dám nói thẳng, nói thật đang là căn bệnh của nhiều tổ chức đảng; một số cấp uỷ và cán bộ chủ chốt chưa thực sự gương mẫu trong công tác và sinh hoạt. Nguyên tắc công khai, minh bạch trong hoạt động của hệ thống chính trị chưa được coi trọng. Công tác tổ chức cán bộ còn nhiều yếu kém, để lọt một bộ phận cán bộ-công chức thoái hoá, biến chất, cơ hội, nắm giữ các chức vụ lãnh đạo, quản lý. Hoạt động của các cơ quan có nhiệm vụ bảo vệ kỷ luật của Đảng và pháp luật của Nhà nước như kiểm tra, thanh tra, điều tra, kiểm sát, xét xử, chưa đủ sức răn đe, ngăn chặn tham nhũng.

Vì vậy, trong nhiệm kỳ tới, nếu không được ngăn chặn một cách có hiệu quả thì tham nhũng sẽ trở thành thách thức lớn nhất của công cuộc đổi mới, là nguy cơ đe doạ sự tồn vong của chế độ và vai trò lãnh đạo của Đảng đối với dân tộc, đối với đất nước.

Có thể nói, vụ án tham nhũng cực kỳ nghiêm trọng xảy ra tại PMU 18 thuộc Bộ Giao thông - Vận tải mà dư luận xã hội đặc biệt quan tâm, bất bình và phẫn nộ trong những ngày qua đã phản ánh khá đầy đủ những yếu kém của chúng ta trong phòng, chống tham nhũng. Chúng ta thật đau xót nhận thấy rằng, trong khi nhân dân ta phải gồng mình để lo trả nợ thì lại phải sử dụng những công trình kém chất lượng do bị xà xẻo, ăn bớt một cách trắng trợn.

Từ diễn đàn của Đại hội, chúng ta càng thấm nhuần lời dạy của Bác Hồ kính yêu, được các bậc lão thành cách mạng nhắc lại nhiều lần trong những ngày qua, rằng Đảng ta cần nhìn thẳng vào sự thật, thừa nhận những yếu kém của mình được phơi bày qua vụ PMU 18 và các vụ tham nhũng lớn khác để quyết tâm khắc phục, sửa chữa. Vấn đề đặt ra là, cùng với việc trừng trị hành vi tham nhũng, chúng ta phải đồng thời quan tâm đặc biệt tới việc hoàn thiện cơ chế quản lý.

Vì vậy, trong nhiệm kỳ Đại hội X, phải đẩy mạnh cuộc đấu tranh chống tham nhũng hơn nữa và phải tạo cho được những chuyển biến rõ rệt, đủ sức khơi dậy và củng cố niềm tin của nhân dân vào quyết tâm chính trị chống tham nhũng của Đảng ta.

Là Đảng cầm quyền, chúng ta phải tìm ra phương châm lãnh đạo và hành động đúng đắn trong cuộc đấu tranh phức tạp và khó khăn này. Một mặt, phải có những nỗ lực to lớn hơn nữa để nâng cao hiệu quả công tác phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng. Mặt khác, kinh nghiệm trong nước và quốc tế đã chỉ ra rằng, một khi tham nhũng đã trở nên trầm trọng thì càng phải đề cao công tác phòng ngừa, ngăn chặn tham nhũng mới phát sinh. Đẩy mạnh công tác phòng ngừa không phải là né tránh, mà là sự sáng suốt về chính trị, đồng thời là phương thức chống tham nhũng hiệu quả nhất.

 Với phương châm này, chúng tôi đề nghị cần tập trung thực hiện tốt một số giải pháp vừa cơ bản, vừa cấp bách sau đây:

1. Kiên quyết khắc phục những điểm yếu kém, hạn chế, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của các cơ quan, tổ chức.

Trước hết và ngay tại diễn đàn Đại hội này, chúng ta cần trao đổi thẳng thắn và đề ra những biện pháp thiết thực nhằm chấn chỉnh lại công tác then chốt, có ý nghĩa sống còn là công tác xây dựng đảng, nhất là về chính trị, tư tưởng và tổ chức, cán bộ. Chúng ta phải thực hành nghiêm túc nguyên tắc tập trung dân chủ; xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ trong Đảng, tôn trọng và lắng nghe các ý kiến khác nhau trong sinh hoạt đảng, nhưng phải bảo đảm nguyên tắc tập thể, công khai, minh bạch trong công tác cán bộ nhằm ngăn chặn, không để những kẻ thoái hoá, biến chất có cơ hội tiến thân trong Đảng và bộ máy nhà nước. Các cấp uỷ từ Trung ương đến cơ sở cần kiểm tra, kết luận, xử lý kịp thời những đơn thư tố cáo về đạo đức, lối sống của đảng viên, trước hết là đối với cán bộ lãnh đạo, quản lý. Cần khẳng định, công tác xây dựng đảng tới đây phải coi phòng ngừa tham nhũng trong công tác cán bộ là một nội dung có ý nghĩa quyết định.

Cán bộ chủ chốt của các cấp cần gương mẫu thực hiện các quy định về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, chống tiêu cực và không khoan nhượng với bất cứ trường hợp tham nhũng nào khi bị phát hiện, xử lý, kể cả với người thân của mình; đồng thời tăng cường giáo dục, nhắc nhở vợ (chồng), con và nhân viên dưới quyền, không để họ lợi dụng vị trí của mình để vụ lợi. Xây dựng và thực hiện quy chế cán bộ lãnh đạo của các cấp uỷ cam kết hoặc tuyên bố công khai trong đảng bộ hoặc trên các phương tiện thông tin đại chúng về sự trong sạch của mình. Đồng thời, phải sớm có quy chế giám sát trong Đảng và quy chế nhân dân giám sát các tổ chức đảng và đảng viên. Thực hiện chế độ chất vấn và trả lời chất vấn trong sinh hoạt đảng ở tất cả các cấp.

Về xây dựng Nhà nước, phải phát huy cho được vai trò của các cơ quan dân cử trong giám sát hoạt động của bộ máy hành chính và tư pháp, đi đôi với có cơ chế tạo ra sự gắn bó và giám sát của cử tri với đại biểu của mình. Đối với bộ máy hành chính nhà nước, cần kiên quyết thực hiện cải cách hành chính, tạo lập cơ chế công khai, minh bạch, khắc phục tình trạng khép kín để nhân dân giám sát đội ngũ công chức thi hành công vụ, khiến cho cán bộ, công chức khó có thể tham nhũng được. Đồng thời, phải đẩy tới một bước công cuộc cải cách tư pháp, xây dựng các cơ quan tư pháp trong sạch, vững mạnh, đủ khả năng miễn trừ trước các hành vi chạy án, nhất là án về tham nhũng.

2. Đổi mới và chấn chỉnh công tác tổ chức cán bộ.

Thực hiện tốt nguyên tắc công khai, dân chủ trong công tác cán bộ, từ khâu tuyển dụng, đánh giá, sử dụng, qui hoạch, bổ nhiệm, đến khen thưởng, kỷ luật, cho nghỉ hưu, để xoá bỏ tình trạng “chạy chức, chạy quyền” trong hệ thống chính trị. Phải có quy chế về trách nhiệm đối với người làm công tác tham mưu về tổ chức, cán bộ và người ra quyết định tuyển dụng, bổ nhiệm, nếu cán bộ được tuyển dụng, bổ nhiệm ấy có hành vi tham nhũng. Chấn chỉnh công tác thi tuyển công chức và mở rộng việc tuyển chọn, bổ nhiệm cán bộ dựa trên cơ sở thi tuyển công khai. Khuyến khích công chức tự ứng cử và thi tuyển vào các chức danh lãnh đạo, quản lý với những chương trình hành động cụ thể. Kiên quyết không sử dụng, đề bạt, bổ nhiệm những cán bộ mà dư luận đông đảo cho rằng đã có hành vi tham nhũng.

 Thực hiện nghiêm túc quy định về kê khai tài sản và kiểm soát thu nhập của cán bộ, công chức. Người kê khai tài sản không trung thực phải bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật. Nghiên cứu, áp dụng kinh nghiệm tốt mà nhiều nước đã làm là bắt buộc công chức phải giải trình  nguồn gốc hợp pháp tài sản của mình. Bên cạnh đó, Nhà nước cũng cần có biện pháp kiểm soát các giao dịch về tài sản trong xã hội, trước hết là của cán bộ, công chức và đối với những tài sản có giá trị lớn như nhà và đất để ngăn ngừa tham nhũng và chống thất thu thuế. Mặt khác, phải công khai các khoản thu nhập để kiểm soát được thu nhập của cán bộ, công chức. Chính phủ cần sớm tổ chức thực hiện tốt quy định của Luật Phòng, chống tham nhũng về việc chi trả lương và các khoản chi phí khác cho công chức từ ngân sách nhà nước phải thông qua tài khoản cá nhân để hạn chế tối đa việc sử dụng tiền mặt trong giao dịch, trước mắt có thể triển khai thực hiện ở khu vực đô thị.

3. Phát huy sức mạnh to lớn của quần chúng nhân dân trong công tác phòng, chống tham nhũng.

Nhìn chung, những kẻ tham nhũng không thể che mắt được tất cả mọi người trong cơ quan, đơn vị và những người dân sống xung quanh hoặc những người thường xuyên tiếp xúc với họ. Do đó, cần phát động quần chúng tố giác và đấu tranh mạnh mẽ với những hành vi tham nhũng. Để có thể thu nhận được nhiều thông tin về tham nhũng, cần xây dựng cơ chế thuận lợi, đơn giản, đi đôi với khen thưởng, bảo vệ cán bộ và người dân phản ánh, tố cáo về các hành vi tham nhũng, nhất là bảo vệ và khen thưởng những cán bộ trong các cơ quan có chức năng chống tham nhũng.

Phát huy mạnh mẽ vai trò của báo chí trong việc phát hiện, lên án và tạo dư luận đấu tranh kiên quyết với các hành vi tham nhũng. Kinh nghiệm thành công trong việc phát hiện, xử lý một số vụ án tham nhũng trong thời gian qua là: Kết hợp tốt sự phát hiện của quần chúng với việc đưa tin của báo chí và hoạt động của cơ quan chức năng. Tuy nhiên, kinh nghiệm cũng chỉ ra rằng, cần khuyến khích báo chí đưa tin một cách khách quan, trung thực, tránh gây ngộ nhận hoặc làm cho quần chúng hiểu lầm quyết tâm chính trị của Đảng ta.

4. Xử lý nghiêm minh, kịp thời những người có hành vi tham nhũng.

Người có hành vi tham nhũng phải bị xử lý theo các chế độ trách nhiệm chính trị, hành chính hoặc hình sự, bất kể người đó là ai và ở cương vị nào, dù đương chức hay đã nghỉ hưu. Chúng ta không coi nhẹ xử lý hình sự, nhưng phải coi trọng hơn nữa việc xử lý hành chính các trường hợp vi phạm chưa đến mức xử lý hình sự.

Trước mắt, phải tập trung lực lượng để ngăn ngừa, phát hiện và đấu tranh mạnh trong một số lĩnh vực có nguy cơ tham nhũng cao, như: Đầu tư xây dựng cơ bản; quản lý, sử dụng đất đai; tài chính - ngân hàng, quản lý tài sản công, có lưu ý đặc biệt tới quá trình cổ phần hoá các doanh nghiệp nhà nước.

 5. Tiếp tục cải cách chế độ tiền lương, thu nhập và chế độ đãi ngộ của cán bộ, công chức.

Một trong những nguyên nhân của tham nhũng là mức thu nhập của cán bộ, công chức còn thấp. Vì vậy, tiếp tục cải cách chế độ tiền lương, đảm bảo cho cán bộ, công chức và gia đình họ có mức sống bình thường bằng thu nhập hợp pháp là biện pháp phòng ngừa tham nhũng quan trọng và có ý nghĩa chiến lược. Nhiều nước có chủ trương trả lương cao cho công chức để công chức “không cần tham nhũng” hoặc trả lương cho công chức tương đương với mức thu nhập ở khu vực kinh doanh. Thực tế cho thấy, chúng ta cần mạnh dạn vượt qua quan niệm không còn phù hợp với tình hình mới, quá nhấn mạnh yêu cầu cống hiến mà không quan tâm đầy đủ tới yếu tố lợi ích của cán bộ, công chức, nhanh chóng tiến tới giải quyết vấn đề thu nhập theo các nguyên tắc của thị trường. Mặt khác, phải đảm bảo sự công bằng trong việc thực hiện các chế độ đãi ngộ đối với cán bộ, công chức. Đồng thời, phải kiên quyết chống tham nhũng thì mới có điều kiện đãi ngộ cao hơn cho cán bộ, công chức.

6. Quan tâm đặc biệt tới các lực lượng làm nhiệm vụ trực tiếp trên mặt trận chống tham nhũng.

Công tác tổ chức, cán bộ trong các cơ quan thanh tra, kiểm tra, điều tra, kiểm toán, Viện Kiểm sát và Toà án có ý nghĩa sống còn đối với sự thành công của cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng. Với các cơ quan này, theo chúng tôi phải làm tốt ba việc sau đây:

Một là, nâng cao chất lượng và hiệu quả của các hoạt động thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử; đề cao tính khách quan, chính xác của các kết luận thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, điều tra; đồng thời bảo đảm công lý trong công tác truy tố, xét xử.

Hai là, nghiên cứu để sớm có chế độ, chính sách đãi ngộ phù hợp với cán bộ trong các cơ quan làm nhiệm vụ chống tham nhũng.

Ba là, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra việc thực thi công vụ của cán bộ, công chức nói chung, đặc biệt là phải sớm hoàn thiện các cơ chế kiểm tra, thanh tra nội bộ trong các cơ quan thanh tra, kiểm toán, điều tra, Viện Kiểm sát, Toà án nhằm phòng ngừa tham nhũng trong các cơ quan này. Mặt khác, phải có cơ chế xử lý nghiêm minh, công khai cán bộ các cơ quan chống tham nhũng lạm dụng chức vụ, quyền hạn của mình.

Phòng, chống tham nhũng xét về bản chất là giữ gìn sự trong sạch và nâng cao sức chiến đấu của Đảng. Phòng, chống tham nhũng vừa là nhiệm vụ cấp bách của nhiệm kỳ Đại hội X, nhưng cũng là một chủ trương chiến lược lâu dài, cần phải được thống nhất về ý chí, quyết tâm chính trị, đồng thời phải được tổ chức thực hiện nghiêm túc trong từng chiến dịch. Trong quá trình đó, phải sử dụng đồng bộ các biện pháp chính trị, tư tưởng, pháp luật, kết hợp hài hoà giữa giáo dục và trừng trị, giữa xây và chống.