Sắp xếp, đổi mới, cổ phần hoá (CPH) doanh nghiệp nhà nước (DNNN),  là một chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước. Tiến trình này ngày càng được khẳng định và phát huy hiệu quả nhằm đổi mới cơ bản khu vực kinh tế nhà nước, đồng thời là một trong những giải pháp quan trọng tăng khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp (DN). Để chủ trương này phát huy hiệu quả hơn, việc nâng cao vai trò chi bộ hoặc đảng bộ, gọi chung là tổ chức đảng (TCĐ) trong các doanh nghiệp cổ phần (DNCP) có vốn nhà nước có ý nghĩa lý luận và thực tiễn đặc biệt quan trọng trong giai đoạn hiện nay.

1. Tình hình.

Theo thống kê chưa đầy đủ, tính từ năm 2001 đến hết tháng 12-2005, cả nước đã sắp xếp lại 2.890 DNNN trong tổng số 5.655 DNNN (có vào đầu năm 2001) với các hình thức thích hợp, trong đó đã CPH được 1.831; giao, bán 246; sáp nhập, hợp nhất 410; giải thể, phá sản 165, các hình thức khác 238. Đồng thời đã thành lập mới 65 DNNN, chủ yếu là sản xuất các sản phẩm quan trọng và cung ứng các dịch vụ công ích thiết yếu. Khi tiến hành CPH DNNN, do có sự quan tâm chuẩn bị tốt về nhân sự trước khi CPH, nên nhiều cấp uỷ đảng đã giới thiệu được những đảng viên có phẩm chất, năng lực, kinh nghiệm công tác ứng cử và đã được đại hội cổ đông tín nhiệm bầu vào các vị trí then chốt trong DN. Kết quả khảo sát trong số 1.831 DNNN đã CPH, có 352 đảng viên tham gia hội đồng quản trị (HĐQT), trong đó có 78 là chủ tịch HĐQT; có 225 đảng viên tham gia ban giám đốc (trong đó có 69 là giám đốc); bí thư chi bộ, đảng bộ trong các DNCP vốn Nhà nước phần lớn đảm nhiệm các chức vụ lãnh đạo chủ chốt trong các DN này.

Vấn đề vai trò lãnh đạo của TCĐ trong khu vực DNNN nói chung và các DNCP có vốn nhà nước nói riêng thời gian qua cho thấy, một số TCĐ đã phát huy vai trò lãnh đạo trong thực hiện nhiệm vụ chính trị, đã xây dựng và thực hiện quy chế, xác lập phương thức lãnh đạo tương đối phù hợp với điều kiện đặc điểm của DN, một số nơi duy trì đều chế độ sinh hoạt đảng, quan tâm động viên cán bộ, đảng viên và công nhân học tập nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ. Những chi bộ mà bí thư, phó bí thư là thành viên HĐQT hoặc giám đốc, tổng giám đốc... thì những chủ trương, biện pháp phát triển sản xuất, kinh doanh được cấp uỷ đưa vào dự thảo nghị quyết của chi bộ để thảo luận, đi đến nhất trí, sau đó phổ biến cho đảng viên và quần chúng quán triệt, thực hiện tốt. Vì vậy, vai trò lãnh đạo của TCĐ tại nhiều DNCP có vốn nhà nước được phát huy và hoạt động có hiệu quả. Bên cạnh những kết quả đạt được đáng khích lệ, vai trò lãnh đạo của một số TCĐ trong các DNCP có vốn nhà nước còn hạn chế, biểu hiện cụ thể như: Một số ít bị “lu mờ”, nội dung và phương pháp lãnh đạo chưa đáp ứng yêu cầu chuyển đổi về tổ chức và cơ chế quản lý; một số ít cấp uỷ đảng đã “buông tay” ngay từ khi chuẩn bị CPH, như chưa làm tốt công tác giáo dục chính trị, tư tưởng; mô hình tổ chức ở một số nơi còn chưa phù hợp; chưa chủ động, kịp thời kiện toàn cấp uỷ đảng, chi bộ, tổ đảng; tình trạng sinh hoạt không đúng quy định theo Điều lệ Đảng diễn ra thường xuyên, chất lượng và hiệu quả sinh hoạt của các chi bộ thấp. Nguyên nhân chủ yếu là do một số cấp uỷ đảng triển khai chủ trương của Trung ương, của ban thường vụ đảng uỷ khối chưa đầy đủ, kịp thời, còn lúng túng về phương thức lãnh đạo, nội dung sinh hoạt và xây dựng quy chế hoạt động. Một số bí thư cấp uỷ không phải là thành viên của HĐQT hoặc ban giám đốc nên điều kiện quan hệ, tiếp nhận thông tin hạn chế, do đó vai trò lãnh đạo bị giảm sút.        

2. Những giải pháp.

Nâng cao vai trò và hiệu lực lãnh đạo của TCĐ trong các DNCP có vốn nhà nước là một trong những nhiệm vụ quan trọng của công tác xây dựng đảng hiện nay, được tiến hành bằng những giải pháp chung đối với các loại hình tổ chức cơ sở đảng. Tuy nhiên, với đặc thù của loại hình TCĐ trong các DNCP có vốn nhà nước trong giai đoạn hiện nay, để nâng cao vai trò công tác của tổ chức cở sở đảng ở các đơn vị này cần tập trung vào một số giải pháp cơ bản như sau:

1. Tăng cường giáo dục chính trị tư tưởng, nâng cao nhận thức về vai trò, vị trí của tổ chức cơ sở đảng cho các thành viên trong DN. Một trong những nhiệm vụ mà TCĐ phải thường xuyên coi trọng là tổ chức quán triệt, tuyên truyền, giáo dục cho cán bộ, đảng viên, quần chúng về chủ trương, chính sách pháp luật của Đảng và Nhà nước, vai trò của TCĐ trong DNCP có vốn nhà nước. Nâng cao ý thức, trách nhiệm của các cấp uỷ và đảng viên đối với công tác xây dựng TCĐ trong DN, phấn đấu xây dựng đảng bộ, chi bộ trong sạch, vững mạnh và nâng cao chất lượng đội ngũ đảng viên, nhất là đảng viên giữ cương vị chủ chốt trong DN.

2. Nâng cao vai trò lãnh đạo của cấp uỷ đảng ngay từ khi chuẩn bị CPH và xác định các mối quan hệ của TCĐ trong DNCP có vốn nhà nước. CPH DNNN phải trải qua hai giai đoạn: Giai đoạn chuẩn bị CPH và giai đoạn DN chuyển sang hoạt động theo Luật Doanh nghiệp (sau khi đã CPH xong). Nếu ở giai đoạn chuẩn bị CPH, phương thức hoạt động của TCĐ được chuyển hướng kịp thời đáp ứng với tình hình mới thì các hoạt động sau này sẽ được củng cố vững chắc. Trong giai đoạn này, cấp uỷ cấp trên cần quan tâm tạo điều kiện về cơ sở vật chất và đào tạo cán bộ cho cơ sở, với nhận thức đúng đắn rằng, mọi thành tích và yếu kém của TCĐ cấp dưới đều gắn với vai trò trách nhiệm của TCĐ cấp trên, nhất là cấp trên trực tiếp.

Khi trở thành DNCP có vốn nhà nước, các mối quan hệ trong DN đều được điều chỉnh theo Luật Doanh nghiệp và các quy định cụ thể trong Điều lệ DN. Mối quan hệ của TCĐ với bộ máy quản lý ở DNCP có vốn nhà nước đã có sự khác biệt so với DNNN trước khi CPH - thể hiện qua các mối quan hệ với đại hội cổ đông, HĐQT, giám đốc (tổng giám đốc) và ban kiểm soát. Xác định và giải quyết hợp lý các mối quan hệ của TCĐ trong DNCP có vốn nhà nước, đòi hỏi cấp uỷ đảng tránh phạm sai lầm trong xác định nhiệm vụ chính trị, cũng như tránh bao biện lấn sân hoặc buông lỏng sự lãnh đạo. Cùng với lãnh đạo bằng nghị quyết, xây dựng phương hướng, kế hoạch phát triển DN, TCĐ còn lãnh đạo DN thông qua việc xây dựng tổ chức và phân công đảng viên. Tuỳ theo số lượng đảng viên và đặc điểm tổ chức hoạt động của DN, có thể thành lập các chi bộ trực thuộc đảng uỷ hoặc các TCĐ trực thuộc chi uỷ. Các chi bộ, tổ đảng được thành lập gắn với xí nghiệp, tổ đội sản xuất, phòng, ban sao cho vừa phù hợp với hệ thống tổ chức của DN, vừa bảo đảm được sự quản lý trực tiếp một đội ngũ đảng viên đang công tác ở những đơn vị đó.

3. Từng bước xác lập và hoàn thiện cơ chế hoạt động của TCĐ, thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ, bảo đảm phát huy vai trò lãnh đạo của TCĐ trong các DNCP có vốn nhà nước. Thực tế đã chứng minh, sức mạnh của TCĐ về chính trị, tư tưởng phải bảo đảm bằng tổ chức, bằng cơ chế phù hợp. Để “hạt nhân chính trị ở cơ sở” thật sự phát huy được hiệu lực lãnh đạo trong các DNCP có vốn Nhà nước cần phải có hai điều kiện là:

Thứ nhất: TCĐ phải có đại diện của mình là thành viên HĐQT, ban giám đốc, ban kiểm soát (nếu có) tại DN, trong đó chú trọng nhất là thành viên HĐQT. Về điều kiện hoạt động, tổ chức cơ sở đảng cần nhận được sự hỗ trợ của người đại diện sở hữu vốn nhà nước trong các DNCP ngay từ khi DNNN tiến hành CPH. ý nghĩa thiết thực của sự hỗ trợ này chính là việc chỉ định đảng viên (có đủ tiêu chuẩn để có thể được bầu làm bí thư cấp uỷ đảng và chủ tịch HĐQT) làm người trực tiếp quản lý phần vốn nhà nước trong DN. Thông qua vai trò của cá nhân đảng viên là người trực tiếp quản lý phần vốn nhà nước (đặc biệt là vai trò của bí thư và chủ tịch HĐQT), TCĐ có điều kiện thuận lợi để thực hiện thắng lợi nhiệm vụ chính trị của mình là lãnh đạo xây dựng phương hướng, kế hoạch phát triển DN trong từng giai đoạn.

Thứ hai: Tổ chức đảng lựa chọn được người đại diện cho mình để đảm nhận trọng trách là người trực tiếp quản lý phần vốn của chủ sở hữu nhà nước tại DN. Để khắc phục hiện tượng người đại diện quản lý vốn (hoặc người trực tiếp quản lý vốn góp của Nhà nước) tại DNCP hoạt động đơn phương hay chỉ có quan hệ với HĐQT mà xem nhẹ vai trò lãnh đạo của TCĐ tại DN, đồng thời, để nâng cao hiệu lực lãnh đạo của TCĐ trong các DNCP có vốn nhà nước, cần có cơ chế chỉ định người trực tiếp quản lý phần vốn nhà nước là đảng viên và có đủ tiêu chuẩn để bầu làm bí thư cấp uỷ đảng và chủ tịch HĐQT. Trong các DNCP có vốn nhà nước, việc lựa chọn, đào tạo và bố trí đúng những cán bộ, đảng viên trung thực và có tài phải trở thành yêu cầu số một về công tác cán bộ cho cấp uỷ đảng ở cơ sở trong giai đoạn hiện nay.

4. Kiện toàn, bồi dưỡng nâng cao năng lực hoạt động của cấp ủy đảng, các tổ chức quần chúng trong DN. Chất lượng lãnh đạo của cấp uỷ đảng là một trong những nhân tố đặc biệt quan trọng, thể hiện sức chiến đấu của mỗi cấp uỷ đảng. Việc thường xuyên kiện toàn và bồi dưỡng nâng cao năng lực lãnh đạo của cấp uỷ đảng phải được chú trọng đúng mức. Công tác kiện toàn cấp uỷ phải được thực hiện theo kế hoạch gắn với kiện toàn cán bộ, nhất là cán bộ chủ chốt, bảo đảm đáp ứng được các nhu cầu nhiệm vụ trước mắt, nhiệm vụ lâu dài và yêu cầu phát triển của DN; trên cơ sở bảo đảm đúng tiêu chuẩn, cần có sự chú ý đúng mức đến yêu cầu về cơ cấu và phân công của cấp uỷ.

5. Nâng cao chất lượng hoạt động của TCĐ trong các DNCP có vốn nhà nước không thể không nâng cao chất lượng đội ngũ đảng viên và đẩy mạnh công tác phát triển đảng viên. Công tác phát triển đảng viên trong các DN này cần chú ý không chỉ vì tăng thêm số lượng mà coi nhẹ chất lượng đảng viên. Đồng thời, cũng chống khuynh hướng viện cớ bảo đảm chất lượng để coi nhẹ phát triển, dẫn đến không phát triển được đảng viên. Cần chú trọng những cán bộ quản lý, cán bộ chuyên môn, kỹ thuật, những công nhân trẻ đang trực tiếp lao động trong các dây chuyền, các bộ phận quan trọng. Chủ động đề xuất với cấp uỷ cấp trên xây dựng và thực hiện quy hoạch đào tạo, bồi dưỡng cán bộ làm công tác đảng, đoàn thể trong DN đảm bảo có đủ phẩm chất, năng lực có thể giữ vai trò lãnh đạo.

6. Củng cố phát triển TCĐ trong các DNCP có vốn nhà nước cần có kế hoạch lãnh đạo, xây dựng và củng cố tổ chức Công đoàn, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và các đoàn thể quần chúng khác trong DN theo đúng pháp luật của Nhà nước và điều lệ của mỗi đoàn thể. Định kỳ cấp uỷ làm việc với các tổ chức đoàn thể này để nắm tình hình hoạt động và có biện pháp chỉ đạo kịp thời. Các đoàn thể tích cực phát hiện, bồi dưỡng và giới thiệu những đoàn viên, hội viên ưu tú để TCĐ xem xét, kết nạp vào Đảng, đồng thời vận động các đoàn viên, hội viên góp ý xây dựng TCĐ, đảng viên, góp phần xây dựng chi bộ, đảng bộ trong sạch, vững mạnh và đảng viên đủ tư cách hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ.

Tóm lại, việc nâng cao vai trò lãnh đạo của TCĐ trong các DNCP có vốn nhà nước có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn trong công tác xây dựng đảng giai đoạn hiện nay. Nâng cao vai trò lãnh đạo của TCĐ trong các DNCP có vốn nhà nước nhằm khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng trên lĩnh vực kinh tế, giữ vững định hướng XHCN, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh, tăng trưởng kinh tế, giữ vững ổn định chính trị và cải thiện đời sống người lao động, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.